Müslümanın Aile Hukukuna Dair

Müs­lü­man aile, ta­ma­men bir hukuk ai­lesi ol­mak­tan daha çok, fert­le­ri­nin bir­bir­le­rine karşı sevgi ve saygı da­i­resi içinde güzel mu­a­me­lede bu­lun­duk­ları bir ahlak ai­le­si­dir. Buna bi­naen aile fert­le­ri­nin “Benim so­rum­lu­luk ala­nım şu kadar!” veya “Bun­lar benim hak­kım!” deyip bir ke­nara çe­kil­me­leri ya­kı­şık almaz. Eşler her du­rumda bir­bir­le­riyle is­ti­şare ede­rek en ideal olanı yap­maya ça­lış­ma­lı­dır.

Ancak nikâh akdi, hu­kukî bir mu­a­mele ol­duğu için ta­raf­lara bazı so­rum­lu­luk­lar yük­le­mek­te­dir. Müs­lü­man bi­rey­ler, aile için­deki bu so­rum­lu­luk­la­rı­nın bi­lin­cinde ha­re­ket ede­rek hu­zurlu bir yuva kurup bunun de­va­mı­nın yol­la­rını ara­ma­lı­dır. Aile içinde hu­zu­run de­vamı için her­kes kendi üze­rine düşen so­rum­lu­luk ala­nını bi­le­rek va­zi­fe­le­rine itina gös­ter­me­li­dir.¹

Ai­lede erkek, sahip ol­duğu va­sıf­lar ve ev aha­li­si­nin na­fa­ka­sını temin etme so­rum­lu­luğu se­be­biyle bir de­rece üs­tün­lüğe sa­hip­tir.² Ancak bu üs­tün­lük er­keğe, ka­dını köle gibi görme yet­kisi ver­mez. Bi­la­kis er­ke­ğin, ai­le­sine karşı so­rum­lu­lu­ğuna dik­kat çeker. Bu so­rum­lu­luğa Pey­gam­ber Efen­di­miz (s.a.v) de işa­ret ede­rek şöyle bu­yur­muş­tur: “(Ey er­kek­ler!) Sizin ka­dın­la­rı­nız üze­rinde hak­kı­nız ol­duğu gibi ka­dın­la­rı­nı­zın da sizin üze­ri­nizde hak­ları var­dır.”³ Bu çer­çe­vede, ka­dına, meşru da­i­rede ko­ca­sına itaat⁴ em­re­di­lir­ken ko­caya da ai­le­nin pek çok so­rum­lu­luğu yük­len­mek­te­dir. Bu şe­kilde kadın-erkek bir­bir­le­ri­nin eksik yön­le­rini ta­mam­la­ya­rak yu­vada huzur ve sa­a­deti tesis et­meye gay­ret et­me­li­dir­ler.

Er­ke­ğin, ha­nı­mına karşı şahsî ve mâlî va­zi­fe­leri bu­lun­mak­ta­dır. Bun­la­rın malî olan­ları mehir ve na­faka; şahsî olan­la­rın baş­lı­ca­ları ise, ha­nı­mına ve onun ak­ra­ba­la­rına karşı güzel mu­a­mele, onu evde uzun sü­reli yal­nız bı­rak­mama ve ilmî ola­rak onun ge­liş­me­sini sağ­la­ya­cak im­kân­ları onun için hazır et­me­si­dir.

MEHİR

Ev­le­nen kadın için eko­no­mik ve sos­yal bir gü­vence ola­rak kabul edi­len mehir, er­ke­ğin ev­li­lik es­na­sında ka­dına ver­meyi vaad et­tiği para veya mal­dır. Ehem­mi­ye­tine bi­naen pek çok ayette Rab­bi­miz bu hu­susa dik­kat çek­miş­tir.⁵

İslâm aile hu­ku­kuna göre, nikâh es­na­sında ta­raf­lar meh­rin mik­tarı ve ödeme şekli hu­su­sunda an­la­şır­lar. Ni­kâhta mik­tar be­lir­len­miş ise “mehr-i mü­semma” be­lir­len­me­mişse “mehr-i misil” ola­rak isim­len­di­ri­lir. Mehr-i misil: ev­le­nen kızın ak­ra­ba­la­rın­dan kendi ko­nu­munda bu­lu­nan diğer kız­lara ve­ri­len mehir mik­ta­rı­dır.⁶

Mehir, ödenme za­ma­nına göre de “mu­ac­cel” yahut “mü­ec­cel” ola­rak isim­len­di­ri­lir. Mu­ac­cel, peşin olan mehri; mü­ec­cel ise daha sonra ve­ril­mesi vad edi­len mehri ifade eder. Mü­ec­cel mehir için vakit tayin edil­mişse za­manı ge­lince, de­ğilse de bo­şanma anında ya da eş­ler­den bi­ri­nin vefat et­tiği zaman va­desi gel­miş kabul edi­lir.⁷

Meh­rin mik­ta­rı­nın en azı hu­su­sunda Ha­ne­fi­ler 10 dir­hem (hicrî ilk asırda yak­la­şık iki koyun be­deli) kabul et­miş­ler­dir.⁸ Hz. Ömer (r.a), ha­li­fe­liği za­ma­nında, ev­li­lik­leri ko­lay­laş­tır­mak için me­hire üst sınır ge­tir­mek is­te­miş; ancak bir ka­dı­nın ken­di­sini ikaz et­mesi ne­ti­ce­sinde bu gö­rü­şün­den vaz geç­miş­tir.⁹

Mehir ka­dı­nın ma­lı­dır ve kadın onda di­le­diği şe­kilde ta­sar­rufta bu­lu­na­bi­lir. Ka­dı­nın mehir be­deli ile çeyiz ha­zır­lama zo­run­lu­luğu da yok­tur.¹⁰

Ka­dı­nın hakkı olan bu mal eğer erkek üze­rine bir borç ol­masa, belki de koca ha­nı­mı­nın de­ğe­rini tam bi­le­me­ye­cek­tir. Böyle bir prob­le­min çık­ması da ai­lede bağ­la­rın kop­ma­sına ve mu­a­şe­rette prob­lem­ler çık­ma­sına sebep ola­bi­lir.¹¹

Ka­dına nis­petle ko­caya daha geniş bo­şama hak­ları ve­ri­len İslâm aile hu­ku­kunda mü­ec­cel meh­rin yük­sek tu­tul­ması, evli ka­dına be­lirli bir eko­no­mik gü­vence verir ve ona ba­ğım­sız­lık sağ­lama ama­cına hiz­met eder. Ancak meh­rin yük­sek tu­tul­ması iz­di­vacı teh­li­keye dü­şü­re­cek de­re­cede de ol­ma­ma­lı­dır. Eğer mu­ac­cel mehir mik­ta­rında aşırı gi­di­lirse, er­kek­ler ağır bir yük al­tına girer ve ser­ma­ye­leri aza­lır. Bunun ne­ti­ce­sinde de pek çok genç mü­na­sip vak­tinde ev­le­ne­me­ye­rek aile teş­ki­lin­den mah­rum kalır. Böyle bir du­rumda ise bi­rey­sel veya top­lum­sal hiç­bir ka­za­nım sağ­la­na­maz. Ak­sine bazı mah­zurlu du­rum­lara se­be­bi­yet ve­ril­miş olu­nur.¹²

NAFAKA

Na­faka, ev­li­lik ak­di­nin hu­kukî so­nuç­la­rın­dan bi­ri­dir. Ev­li­lik içe­ri­sinde ka­dı­nın ve ço­cuk­la­rı­nın her türlü ih­ti­yacı ko­caya ait­tir. Ni­te­kim Kur’ân-ı Kerîm’de Rab­bi­miz “An­ne­le­rin rızkı ve gi­ye­cek­leri ma’ruf bir şe­kilde ba­baya ait­tir.”¹³ bu­yur­muş­tur. Bir hadîs-i şe­rîfte ise Pey­gam­ber Efen­di­miz (s.a.v), Ebû Süf­yân’ın eşi Hind’e “Sana ve ço­cu­ğuna ye­terli olanı ma’ruf bir şe­kilde al.”¹⁴bu­yu­ra­rak na­fa­ka­nın, ka­dı­nın hakkı ol­du­ğunu beyan et­miş­tir. Ev­li­lik devam et­tiği müd­detçe er­ke­ğin bu so­rum­lu­luğu da devam eder. İslam hu­kuk­çu­la­rı­nın ço­ğuna göre ev­li­lik na­fa­ka­sında erkek borçlu, kadın ala­cak­lı­dır. Ka­dı­nın zen­gin ol­ması bu du­rumu de­ğiş­tir­mez.¹⁵

Na­fa­ka­nın ye­rine ge­ti­rilme şekli, ko­ca­nın evin her türlü mas­ra­fını üst­len­me­si­dir. Na­faka borç­lusu olan koca; ka­rı­sı­nın nor­mal şe­kilde ha­ya­tını devam et­ti­re­bil­mesi için ge­rekli olan yi­ye­cek, içe­cek, (yaz­lık-kış­lık ay­rı­mına dik­kat ede­rek) gi­ye­cek ve diğer ih­ti­yaç duy­duğu ilaç vb. mal­ze­me­leri temin et­mekle so­rum­lu­dur. Erkek, ka­dı­nın sos­yal sta­tü­süne mü­na­sip hu­zurlu bir şe­kilde ika­met ede­ceği mes­ken ih­ti­ya­cını da kar­şı­la­mak zo­run­da­dır.¹⁶

Sos­yal statü ola­rak, evli ka­dı­nın se­vi­ye­sinde bu­lu­nan diğer ka­dın­la­rın hiz­met­çi­leri varsa veya kadın hiz­mete muh­taç bir du­rumda ise erkek ha­nı­mına hiz­metçi de tut­mak zo­run­da­dır. Bu hiz­met­çi­nin mas­raf­ları da hiz­met et­tiği sü­rece ko­caya ait­tir. Ancak koca fa­kirse ve im­kânı yoksa ondan hiz­metçi tut­ması bek­len­mez.¹⁷

Koca, na­faka temin va­zi­fe­sini ye­rine ge­tir­me­diği zaman, kadın mah­keme yo­luyla ken­di­sine na­faka temin et­ti­re­bi­lir. Na­faka mik­ta­rını tes­pitte karı-ko­ca­nın malî ve sos­yal du­rum­ları dik­kate alı­nır. Eğer tak­dir edi­len mik­tarı ko­cası öde­mi­yorsa icra yo­luyla da tah­sil edi­le­bi­lir. Gücü yet­tiği halde öde­mi­yorsa hapsi bile is­te­ne­bi­lir. Ancak koca fa­kirse hapis ce­zası pra­tikte bir fayda sağ­la­ma­ya­cağı için bunun ge­rekli ol­ma­dı­ğını dü­şü­nen­ler de var­dır.¹⁸

Na­faka borcu ve mik­tarı üze­rine an­la­şa­ma­dan ta­raf­lar­dan bi­risi ölürse veya ta­raf­lar bo­şa­nırsa yahut da kadın ev­li­lik hu­ku­kuna ri­a­yet etmez ve ko­ca­sı­nın rı­zası ol­ma­dan evi terk ederse na­faka borcu sakıt olur. Bu son du­ruma nâ­şize du­rumu denir ve o andan iti­ba­ren ka­dı­nın na­faka hakkı düşer.¹⁹

Gü­nü­müzde, bo­şan­dık­tan sonra devam et­ti­ri­len ve er­keğe yük­le­nen sü­re­siz na­faka so­rum­lu­luğu ile sıkça kar­şı­laş­mak­ta­yız. Bu durum bo­şan­mış ki­şi­ler ara­sında nef­ret duy­gu­la­rını ar­tır­dığı gibi na­faka öde­yen ki­şiye malî bir kül­fet yük­le­diği için onun özel ha­ya­tında da bazı ak­sak­lık­lara sebep ol­mak­ta­dır.²⁰Bo­şa­nan eş­ler­den ka­dını mağ­dur et­me­mek için erkek ta­ra­fı­nın sü­re­siz na­fa­kaya mah­kûm edil­mesi başka mağ­du­ri­yet­lere sebep ola­ca­ğın­dan er­ke­ğin malî ve sos­yal du­ru­mu­göz önünde bu­lun­du­ru­la­rak dik­katli karar ver­mek ge­rek­mek­te­dir. Zira erkek bu na­fa­kayı gönül rı­zası ile ver­me­diği zaman alı­nan mal­lar kul hakkı ola­rak ka­dı­nın zim­me­tinde sabit ola­cak­tır. Ancak erkek eski eşi­nin zor du­rumda kal­ma­ması için gönül rı­zası ile is­te­diği sü­reye kadar na­fa­ka­sını kar­şı­la­ya­bi­lir.

ERKEĞİN HANIMINA GÜZEL MUAMELEDE BULUNMASI

Erkek, ha­nı­mına iyi mu­a­mele et­mekle mü­kel­lef­tir. Bu bir tav­siye ol­ma­yıp biz­zat Rab­bi­mi­zin em­ri­dir: “…On­larla iyi ge­çi­nin. Eğer on­lar­dan hoş­lan­ma­dıy­sa­nız, ola­bi­lir ki siz bir şey­den hoş­lan­maz­sı­nız da Allah onda pek çok hayır ya­rat­mış olur.”²¹Aynı hu­susta Pey­gam­ber Efen­di­miz (s.av) de: “Sizin en ha­yır­lı­nız, ai­le­sine karşı en güzel dav­ra­na­nı­nız­dır. Ben de sizin ara­nız da ai­leme karşı en ha­yırlı dav­ra­na­nı­nı­zım.”²²bu­yu­ra­rak ai­leye güzel mu­a­mele hu­su­sunda ken­di­si­nin örnek alın­ma­sını is­te­miş­tir.

Güzel mu­a­me­le­nin sı­nırı ha­nı­mın ken­disi ile sı­nırlı kal­ma­yıp, ha­nı­mın ai­le­sini de şamil ol­ma­lı­dır. Koca, ha­nı­mı­nın ak­ra­ba­la­rına, kendi bü­yük­le­rine dav­ran­dığı gibi ih­ti­ramla mu­a­mele et­me­li­dir. Nasıl ki ha­nı­mın­dan, kendi ya­kın­la­rına karşı say­gılı dav­ran­ma­sını is­ti­yorsa bunun ör­nek­li­ğini, ken­disi uy­gu­la­mada gös­ter­mesi ge­rek­mek­te­dir.

Aile içinde en küçük bir kız­gın­lıkta veya an­laş­maz­lıkta şid­dete baş­vur­mak İslâm di­ni­nin ev­ren­sel de­ğer­leri ile hiç­bir şe­kilde bağ­daş­ma­mak­ta­dır. Er­keğe ve­ri­len te’dip yet­ki­sini koca, hiç­bir zaman şid­dete dö­nüş­tür­me­me­li­dir. Zira Müs­lü­man bir erkek için en güzel örnek olan Pey­gam­be­ri­miz (s.a.v), hiç­bir şe­kilde aile ef­ra­dına karşı bu yola baş­vur­ma­mış­tır. Tam ak­sine “Siz­den bi­ri­niz ka­rı­sını köle döver gibi döv­me­sin. Sonra aynı günün ak­şa­mında be­ra­ber ya­ta­cak­lar­dır…”²³ bu­yu­ra­rak, eşler ara­sında şid­dete baş­vu­rul­ma­ma­sını tav­siye et­miş­tir.

HANIMI İLE BİRLİKTE OTURMA

Erkek, ev­len­dik­ten sonra ha­nı­mını yal­nız bı­rakma veya uzun sü­reli evden ırak kalma hak­kına sahip de­ğil­dir. Kısa sü­reli olsa bile, sık sık te­ker­rür et­mesi ha­linde kadın ni­kâ­hın fes­hini talep ede­bi­lir. Bu du­rumda ka­dı­nın na­fa­ka­sı­nın temin edi­li­yor ol­ması hiç­bir şey ifade etmez. Çünkü er­ke­ğin na­faka mü­kel­le­fi­yeti ile ka­dı­nın ko­ca­sıyla bir­likte ika­met etme hak­kı­nın ala­kası yok­tur.

Eğer tersi olur da kadın ko­ca­sı­nın evini izin­siz terk ederse, erkek mah­ke­me­den ka­rı­sını eve dön­meye mec­bur et­me­sini is­te­ye­bi­lir. Erkek, ka­dı­nın izin­siz dı­şarı çık­ma­sına mani ola­bi­lir. Ancak ka­dı­nın ana-ba­ba­sını veya mah­rem olan ak­ra­ba­la­rını zi­ya­ret et­me­sine mani ola­maz.²⁴

Ka­dı­nın evden çık­ması ko­ca­sı­nın iz­nine bağlı olunca, dı­şa­rıda her­hangi bir mes­lek veya sa­natla meş­gul olan kadın, na­faka talep etme hak­kını ge­çici ola­rak kay­be­der. Çünkü baş­ka­la­rı­nın iş­le­rini gör­meye ça­lı­şan kadın ko­ca­sına karşı va­zi­fe­le­rini tam ola­rak ifa ede­mez.

Bu hu­sus­lar güzel an­la­şıl­ma­dığı için gü­nü­müz uy­gu­la­ma­la­rına bâriz şe­kilde ters düşen du­rum­larla karşı kar­şıya kal­mak­ta­yız. Ancak geç­miş dö­nem­lerde veya gü­nü­müzde İslam ül­ke­le­rin­deki sos­yal ha­yata ba­kıl­dığı zaman, ka­dını eve ka­pa­tıp hiç­bir şe­kilde dı­şa­rıya çık­ma­sına izin ver­me­yen kimse ile kar­şı­laş­mak ne­re­deyse müm­kün de­ğil­dir. Zira kadın, ko­ca­sı­nın her işinde onun yar­dım­cısı ve des­tek­çi­si­dir. Özel­likle de kır­sal ke­simde tarım ve hay­van­cı­lık ile uğ­ra­şan­larda tar­lada veya bah­çe­deki pek çok işi evin ka­dını yü­rüt­mek­te­dir. Durum böyle olunca da ka­dı­nın evde sü­rekli bir hapis ha­linde tu­tul­ması gibi bir algı da ken­di­li­ğin­den yı­kıl­mak­ta­dır.

HANIMININ MEŞRU OLAN HER SAHADA GELİŞİMİNE DESTEK OLMA

Aile fert­le­ri­nin ebedî ahi­ret aza­bın­dan ko­run­ması için Rab­bi­miz “Ey iman eden­ler! Ken­di­nizi ve ai­le­nizi, ya­kıtı in­san­lar ve taş­lar olan ateş­ten ko­ru­yun.”²⁵bu­yu­ra­rak, ön­ce­likle er­ke­ğin ken­disi başta olmak üzere ev aha­li­si­nin ta­ma­mı­nın evin reisi ta­ra­fın­dan ce­hen­nem­den ko­run­ma­sını is­te­miş­tir. Ce­hen­nem­den ko­runma da ilim­siz ol­ma­ya­ca­ğına göre, ev re­i­si­nin hem ken­disi hem de ai­le­nin diğer fert­leri için ilmî ola­rak ye­ti­şe­bi­le­cek­leri im­kân­lar ha­zır­la­ması ge­rek­mek­te­dir.

Her­ke­sin mü­kel­lef ol­duğu ve­cî­be­le­rin il­mini bil­mesi ge­rek­ti­ğine göre, ev­li­lik ve diğer mü­kel­le­fi­yet­ler ile ala­kalı ola­rak er­ke­ğin, aile fert­le­rine so­rum­lu­luk­la­rını öğ­ret­mesi ge­rek­mek­te­dir. Eğer bu so­rum­lu­lu­ğunu ye­rine ge­tir­mek için ken­dini ye­terli gör­mü­yorsa gerek ha­nı­mı­nın ge­rekse ço­cuk­la­rı­nın va­zi­fe­le­rini on­lara öğ­re­te­cek kim­se­ler bul­ması la­zım­dır. Ai­le­si­nin, sos­yal ve dinî ha­ya­tıyla alâ­kalı nok­san­lık ola­rak dü­şün­düğü hu­sus­ları ta­mam­la­ma­ları için im­kân­lar ha­zır­la­ması ge­re­kir. Bu şe­kilde ha­re­ket edil­diği tak­dirde ai­le­nin be­ra­ber­liği pe­ki­şe­cek ve bir­lik­te­lik sağ­lıklı bir şe­kilde devam ede­cek­tir.²⁶

Bu­rada asıl dik­kat çe­kil­mesi ge­re­ken husus, evin sorumlusu/direği ola­rak kabul edi­len er­ke­ğin, ön­ce­likli ola­rak kendi va­zi­fe­le­rini tam ola­rak öğ­ren­mesi ge­rek­ti­ği­dir. Eğer erkek, İslâm’a uygun ev ida­re­sin­den ha­ber­siz ise o halde aile fert­le­rine zulüm et­me­mesi ka­çı­nıl­maz­dır. Zulüm sa­dece fi­zikî gü­cüne da­yalı şid­det ola­rak an­la­şıl­ma­ma­lı­dır. Aile fert­le­ri­nin, ken­di­le­rini ce­hen­neme gö­tü­re­cek fi­il­ler iş­le­me­le­rine mani ola­ma­mak, on­la­rın şu­urlu Müs­lü­man bi­rey­ler ol­ma­la­rını sağ­la­ya­ma­mak, evin ida­re­cisi ta­ra­fın­dan on­lara ya­pı­la­cak en büyük zu­lüm­dür.

1. Kahveci, Nuri, İslam’a Göre Aile Bireylerinin Sorumlulukları, s. 54. ↩︎
2. Bakara, 2/228. ↩︎
3. Tirmizî, Tefsir 10. ↩︎
4. Nisâ, 4/34. ↩︎
5. Ebû Zehre, Muhammed, el-Ahvâlü’ş-şahsiyye, Kahire 2005, s. 170; Yaman, Ahmet, İslam Aile Hukuku, İFAV Yayınları, İstanbul 2009, s. 62-63. ↩︎
6. Ebyânî, Muhammed Zeyd, Şerhu’l-ahkâmi’ş–şer’iyye fi’l-ahvâli’ş-şahsiyye, Beyrut 2006, s. 127; Aydın, M. Akif, “Mehir”, DİA, İstanbul 2003, XXVIII, s. 389-391. ↩︎
7. Çeker, Orhan, Osmanlı Hukuk-ı Aile Kararnamesi, Mehir Vakfı Yayınları, Konya 2017, s. 40-41. ↩︎
8. Gökmenoğlu, Hüseyin Tekin, “İslam Hukukunda Mehir”, Mehir Dergisi, 1998, sy: 2, s. 23. ↩︎
9. İbn Kudâme, Muvaffakuddîn, el-Muğnî, Mektebetü’r-Riyad el-Hadise, Riyad ts., VI, s. 681. İlgili ayet için bkz. Nisâ 4/20. ↩︎
10. Çeker, Hukuk-ı Aile Kararnamesi, s 41. ↩︎
11. Abdülhamid, Muhammed Muhyiddin, el-Aḥvâlü’ş-şahsiyye fi’ş-şeriâti’l-islâmiyye, Hanifiye Kitabevi. İstanbul. s. 126 ↩︎
12. Bilmen, Ömer Nasuhi, Hukuk-ı İslamiyye ve Istılahat-ı Fıkhiyye Kâmusu, İstanbul, 1968. c. 2, s. 118. ↩︎
13. Bakara, 2/233. ↩︎
14. Buhârî, Buyu‘ 95, Mezalim 1, Nafakât 5, 9, 14, Eymân 3, Ahkâm 14, 180; Ebû Dâvûd, Buyu‘ 81. ↩︎
15. Bilmen, Kâmus, II, s. 446. ↩︎
16. Çetintaş, Recep, “İslâm Hukukunda Evlenmeden Doğan Haklar Bağlamında Nafaka”, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 2014, sy: 24, s. 191-194. ↩︎
17. Ebû Zehre, el-Ahvâlü’ş-şahsiyye, s. 242; Abdülhamid, Muhammed Muhyiddin, el-Ahvâlü’ş-şahsiyye, s. 199. ↩︎
18. Erbay, Celal, “Nafaka”, DİA, İstanbul 2006, XXXII, s. 282-285. ↩︎
19. Çeker, Hukuk-ı Aile Kararnamesi, s. 44. ↩︎
20. http://www.hukukihaber.net/suresiz-nafaka-nedeniyle-yasanan-magduriyetler-makale,5647.html. ↩︎
21. Nisâ, 4/19. ↩︎
22. İbn Mâce, Nikâh 50. ↩︎
23. Buhârî, Nikâh 93. ↩︎
24. Bilmen, Kâmus, II, s.165. ↩︎
25. Tahrîm, 66/6. ↩︎
26. Kahveci, İslam’a Göre Aile Bireylerinin Sorumlulukları, s.71. ↩︎