Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Müslümanın Mihenk Taşı Kur’an ve Sünnettir

18. Sayı · 2010/2

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

İslam dini, in­sa­noğ­lu­nun Allah, diğer in­san­lar, hay­van­lar ve ka­i­natta var olan diğer tüm var­lık­larla iliş­ki­le­rini belli bir düzen ve ahenk içinde dü­zen­le­yen il­ke­ler or­taya koyan ve bu il­ke­lere uy­ması kar­şı­lı­ğında in­sa­noğ­luna dünya ve ahi­rette mutlu ola­cağı müj­de­sini veren vahiy kay­naklı bir din­dir.

İslam, in­sa­noğ­lu­nun gün­de­mine Hz. Mu­ham­med Mus­tafa (s.a.v) ta­ra­fın­dan ta­şın­mış­tır. O, Allah’tan al­dığı va­hiy­leri in­san­lara ek­sik­siz bir şe­kilde ilet­miş­tir. Ni­te­kim Kur’an-ı Kerim O’nun gö­re­vi­nin ma­hi­ye­tini ve ken­di­sine ve­ri­len gö­revi ek­sik­siz bir şe­kilde ye­rine ge­tir­miş ol­du­ğunu şu ifa­de­lerle dek­lare et­mek­te­dir:

“(Ey Mu­ham­med!) De ki: … Benim ya­pa­bi­le­ce­ğim, sa­dece Allah’tan (bana vah­ye­di­len­leri) size ilet­mek ve O’nun el­çi­lik gö­rev­le­rini ye­rine ge­tir­mek­tir.”1

“(Ey Mu­ham­med!) De ki: Ben sa­dece bana vah­yo­lu­nana uya­rım.”2

“O (Pey­gam­ber) gayb hak­kında cim­ri­lik etmez.”3

Ay­rıca Kur’an-ı Kerim, Ra­su­lul­lah’ın (s.a.v) en üstün ahlak üzere4 ya­şa­yan bir kim­liğe sahip ol­ması se­be­biyle in­sa­noğ­lu­nun bi­rey­sel ya­şa­mın­dan top­lum­sal ya­şa­mına, hatta inşa ede­ceği dünya dü­ze­nine va­rın­caya kadar in­sanı ku­şa­tan tüm alan­larda örnek alı­na­cak ye­gane kişi ol­ması ge­rek­tiği hu­su­sunu büyük bir özenle vur­gu­la­mış­tır.5

Kâ­i­natta hayat süren var­lık­lar ara­sın­daki iliş­ki­leri genel an­lamda sevgi, mer­ha­met, ahlak, ada­let, yu­mu­şak­lık ve şef­kat il­ke­leri6 ze­mi­ninde dü­zen­le­yen rah­met Pey­gam­beri7, in­sa­noğ­lu­nun gü­nü­müzde belki de her za­man­kin­den daha fazla reh­ber­li­ğine muh­taç ol­duğu ye­gâne şah­si­yet­tir.

Kur’an’dan sonra özel­likle âlim­le­rin en çok oku­duğu ki­ta­bın hangi kitap ol­duğu ko­nu­sunda muh­te­rem Emin Saraç ho­ca­e­fen­di­den duy­du­ğum şu ha­tı­rayı nak­let­mek is­ti­yo­rum: Eski ule­ma­mız Kur’an-ı hatim eder gibi Ra­sü­lul­lah (s.a.v)’ın ha­ya­tın­dan ve farklı özel­lik­le­rin­den bah­se­den Kadı İyad’ın (ö. 544/1149) eş-Şifâ bi-Ta‘rîfi Hu­kûki’l-Mus­tafâ adlı ki­ta­bını okurdu. Su­ri­yeli hadis alimi mer­hum Ab­dül­fet­tah Ebu Gudde, bir Pazar günü Fatih Camii’nde sabah na­ma­zın­dan sonra bize Şifâ-i Şerîf’ten bir bölüm oku­ya­rak açık­la­ma­lar yap­mıştı. Daha sonra Emin ho­ca­mız, Ebu Gudde’nin Şifâ-i Şerîf’i haf­tada bir kez hatim et­ti­ğini nak­let­mişti. Bun­dan do­layı olsa gerek ki es­ki­le­rin şöyle bir sözü var­dır: Ulema Şifâ-i Şerîf’e, avam ise Evrâd-ı Şerîf’e devam eder.

Bu­rada kı­saca hadis ve sün­net kav­ram­la­rı­nın ma­hi­yeti hak­kında bilgi ver­mek is­ti­yo­ruz: Pey­gam­ber Efen­di­mi­zin ri­sa­let­ten son­raki söz, fiil ve tak­rir­leri biz­zat ken­disi ta­ra­fın­dan “hadis” diye isim­len­di­ril­miş­tir. Ra­su­lul­lah Efen­di­miz’in ri­sa­let­ten son­raki tüm ha­ya­tını kap­sa­yan ve son­raki ne­sil­lere de­ği­şik yol­larla in­ti­kal eden hadis-i şe­rif­leri, ule­ma­mız kay­na­ğına göre kudsî, merfû ve maktû; sih­ha­tine göre sahih, hasen, zayıf ve mevzû; ravi sa­yı­sına göre mü­te­va­tir, haber-i vahid, meş­hur, azîz ve garîb; it­ti­sa­line göre mut­ta­sıl ve mun­katı; kabul ve red­dine göre ise mak­bûl ve mer­dûd diye de­ği­şik ka­te­go­ri­lerde ele almış ve de­ği­şik de­re­ce­len­dir­me­lere tabi tut­muş­tur. Ra­su­lul­lah’ın ağ­zın­dan çıkan söz­lere kavlî sün­net, bir olay kar­şı­sında sus­kun ka­la­rak onu onay­la­ma­sına tak­rîrî sün­net, ha­re­ket ve fil­le­rine ise fiilî sün­net adı ve­ril­miş­tir.8

Dünya bilim ta­ri­hi­nin en has­sas kri­ter­leri ola­rak kabul edi­len cerh ve tadil me­tot­ları, bir ha­di­sin Pey­gam­be­ri­mize ait olup ol­ma­dı­ğını or­taya koy­mak için ge­liş­ti­ril­miş ve ha­dis­ler üze­rinde uy­gu­lan­mış­tır. Bu me­tot­lar sa­ye­sinde biz­ler, pey­gam­be­ri­mize at­fe­di­len bir ha­di­sin ger­çek olup ol­ma­dı­ğını, sahih ya da mevzû (uy­durma) olup ol­ma­dı­ğını ko­layca öğ­re­ne­bil­mek­te­yiz.

Müs­lü­man­lar ara­sında da dinin öğ­re­nil­mesi ge­re­ken asıl kay­nak­la­rı­nın neler ol­duğu hu­sus­la­rında bazen mih­ver kay­ma­ları söz ko­nusu ola­bil­mek­te­dir. Unu­tul­ma­ma­lı­dır ki, dinin as­lını Allah’ın ki­tabı ve Ra­sulü’nün (s.a.v) sün­neti oluş­tur­mak­ta­dır. Müs­lü­man için mi­henk taşı Kur’an ve sün­net­tir. Tüm bil­gi­ler bu mi­henk ta­şına vurup de­ğer­len­di­ri­lir, dine ya­kın­lığı ve uzak­lığı bu öl­çüye göre be­lir­le­nir. Ni­te­kim sev­gili Pey­gam­be­ri­miz (s.a.v), ve­fatı ön­ce­sinde üm­me­tine İslam adına bı­rak­tığı iki önemli mi­rası şu şe­kilde açık­la­mış­tır: “Size iki şey bı­rak­tım, o iki­sine sım­sıkı ya­pış­tı­ğı­nız sü­rece sa­pıt­maz­sı­nız: Biri Allah’ın ki­tabı, di­ğeri ise Ne­bisi’nin sün­ne­ti­dir.”9

Allah ka­tında çok de­ğerli birer kul ol­du­ğu­muzu iddia et­ti­ği­miz biz­le­rin acaba Allah’ın ki­tabı ve Ra­su­lul­lah’ın sün­neti hak­kın­daki bil­gi­miz ne ka­dar­dır? Kur’an ve sün­net ile bir­lik­te­li­ği­miz, bun­la­rın öğ­re­nil­mesi ve öğ­re­til­mesi adına ne tür ça­ba­la­rı­mız ve fe­da­kar­lık­la­rı­mız var­dır? Ör­ne­ğin he­pi­mi­zin sık sık oku­duğu Yasin su­re­sinde Rab­bi­mi­zin hangi ko­nu­lar­dan bah­set­ti­ğini ka­çı­mız bi­li­yo­ruz? Hü­lasa Kur’an kül­tü­rü­mü­zün, hadis bil­gi­mi­zin ne ka­da­rıyla övü­ne­bi­li­riz? Acaba Müs­lü­man­lı­ğı­mız kıs­men iba­det­lerle be­zen­miş, ancak bilgi an­la­mında bazen yü­zey­sel dü­zeyde mi kal­mak­ta­dır? Allah’ın ki­ta­bın­dan ne kadar bir mik­tarı ha­fı­za­mızda ve gön­lü­müzde ta­şı­yo­ruz? Allah’ın yüce el­çisi Hz. Mu­ham­med (s.a.v)’in sa­habe ara­sında mey­dana gelen bir olay kar­şı­sın­daki şu tavrı, bu tür so­ru­ları zaman zaman ken­di­mize yö­nelt­me­miz ge­rek­ti­ğini açıkça or­taya ko­yu­yor:

Hz. Aişe’nin nak­let­ti­ğine göre Ra­su­lul­lah Efen­di­miz’in hu­zu­runda bir gün in­san­lar bir adam­dan öv­güyle söz eder­ler. Bunun üze­rine Ra­su­lul­lah (s.a.v), bir in­sanı de­ğer­len­di­rir­ken, onun Allah ka­tın­daki de­ğeri hak­kında ko­nu­şur­ken göz önünde bu­lun­du­rul­ması ge­re­ken çok önemli bir kri­ter­den bah­se­de­rek ar­ka­daş­la­rına şu ikazda bu­lu­nur: “Siz bu ada­mın Kur’ân öğ­ret­ti­ğini gör­dü­nüz mü (ki ondan öv­güyle söz edi­yor­su­nuz)?”10

  1. . Cin, 72/22-23. ↩︎
  2. . Yunus, 10/15. ↩︎
  3. . Tekvir, 81/24. ↩︎
  4. . Kalem, 68/4. ↩︎
  5. . Ahzab, 33/21. ↩︎
  6. . Bkz. Al-i İmran, 3/159; Buhari, Menâkıb, 23, Fezâilü Ashâbi’n-Nebî, 27, Edeb, 38-39; Muvatta, II, 904. ↩︎
  7. . Enbiya, 21/107. ↩︎
  8. . Geniş bilgi için bkz. Coşkun, Selçuk, Hadis Değerlendirmelerinde Bütünlük, Aktif Yayınevi, Ankara, 2003, s. 70-71. ↩︎
  9. . Muvatta, Kader, 3; ayrıca bk. Ebû Dâvûd, Menâsik 56; Tirmizî, Menâkıb, 32; İbn Mâce, Menâsik 84. ↩︎
  10. . Ahmed b. Hanbel, VI, 66. ↩︎