Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Peygamberlerden Sonraki En Hayırlı Nesil: Sahabe-⁠i Kiram

57. Sayı · 2019/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Mülâkat: Ahmet Er – Halil İbrahim Develi

Muh­te­rem Hocam, ashab-ı ki­ramı sev­me­nin di­ni­miz­deki yeri nedir? Sa­hâ­be­den her­hangi bi­risi için, sev­mi­yo­rum, deme lüksü var mıdır? On­ları eleş­tirme hak­kı­mız var mıdır, üs­lu­bu­muz nasıl ol­ma­lı­dır?

Bis­mil­la­hir­rah­ma­nir­ra­hîm. El­ham­dü­lil­lâhi Rabbi’l-âle­mîn. Ve’s-sa­lâüu ve’s-se­lâmu alâ Ra­sû­linâ Mu­ham­me­din ve alâ âlihî ve sah­bihî ec­maîn.

Önce sa­habe-i ki­ramı bir ta­nı­ya­lım. Kim­dir sa­habî?

Ge­ne­lin kabul etmiş ol­duğu ifade ile sa­habî, “Müs­lü­man ola­rak Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­miz’i gören ve iman üzere ölen­dir.” Bu ta­nıma göre, Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz’i Müs­lü­man ola­rak az bir vakit de olsa görüp mü’min ola­rak ölen her­kes sa­habe-i ki­ram­dan sa­yı­lır. Tabi bunun de­tay­ları var; kendi içe­ri­sinde sa­ha­be­nin de­re­ce­leri var. Ama sa­habe-i ki­ra­mın kendi içe­ri­sin­deki de­re­ce­len­dir­me­sinde en alt du­rumda olan­lar bile sa­habî ol­ma­yan en üst se­vi­ye­deki ev­li­ya­ul­la­hın fev­kin­de­dir, üs­tün­de­dir. Sa­habe-i kiram ol­ma­nın özel­liği bu şe­kilde or­taya çık­mak­ta­dır. Yani onlar farklı ki­şi­ler. Nasıl ki Allah Teâlâ, son pey­gam­ber ola­rak Ra­sû­lul­lah’ı (s.a.v) seçti ise, ashab-ı ki­ramı da Ona uygun ki­şi­ler ola­rak seç­miş­tir. Bu iti­barla üm­me­tin içinde ashab-ı kiram, eri­şil­mesi müm­kün ol­ma­yan bir mev­ki­de­dir. Çünkü Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz’i gören kim­se­ler­dir onlar ( ra­dı­yal­lâhu anhüm ec­maîn).

Kur’ân-ı Kerîm’de sa­habe-i kiram ara­sında ya­pı­lan bazı de­re­ce­len­dir­me­leri gö­rü­yo­ruz. Me­sela Hadîd Sû­resi’nin 10. âyet-i ke­rî­me­sinde Allah Teâlâ, (لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ اَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقَاتَلَ) “İçi­nizde fe­tih­ten evvel (Allah yo­lunda) har­ca­yan ve mu­ha­rebe eden kim­se­ler (di­ğer­le­riyle) bir olmaz.” Ba­kı­nız, “fe­tih­ten önce” buy­ru­lu­yor. Bu­ra­daki “fetih”ten murat, Mekke’nin fethi veya Hu­dey­biye gö­rüş­me­le­ri­dir; çünkü Mekke’nin fet­hini ha­zır­la­yan, Hu­dey­biye mu­a­he­de­si­dir. “Fe­tih­ten önce infak edip, fe­tih­ten önce sa­va­şan­lar aynı de­ğil­dir.” diyor. Kim ile aynı de­ğil­dir; daha son­ra­ki­lerle aynı de­ğil­dir: (اُولٰٓئِكَ اَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ اَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقَاتَلُوا) “Onlar de­rece iti­ba­riyle (o fe­tih­ten) sonra har­ca­yan ve mu­ha­rebe eden­ler­den daha bü­yük­tür.” İşte an­la­şı­lı­yor ki, fetih ön­ce­sinde infak eden ve sa­va­şan­la­rın de­re­ce­leri, fetih son­ra­sında infak eden ve sa­va­şan­lar­dan daha üs­tün­dür, daha bü­yük­tür. Ama (وَكُلًّا وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنٰى) “(Bu­nunla be­ra­ber) Allah (bu iki züm­re­den) her bi­rine en güzel olanı (cen­neti) vaad etti.” (وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ) “Allah celle ce­lâ­lühû, ne ya­par­sa­nız hak­kıyla ha­ber­dar­dır.”

Tevbe Sû­resi’nin 100. âyet-i ke­ri­me­sinde de şöyle buy­rul­mak­ta­dır: (وَالسَّابِقُونَ الْاَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْاَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِاِحْسَانٍۙ رَضِيَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَاَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْاَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَٓا اَبَدًاۜ ذٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ) “(İslam’da) ön­cü­ler, bi­rinci de­re­ceyi ka­za­nan mu­ha­cir­ler ve ensar ile on­lara gü­zel­likle tâbi olan­lar (yok mu), Allah on­lar­dan ra­zı­dır. )Allah Teâlâ on­ları mem­nun ve mutlu et­tiği için ve mutlu ede­ceği için) onlar da Allah’tan ra­zı­dır. (Allah) bun­lar için, içinde ebedî ka­lıcı olmak üzere alt­la­rın­dan ır­mak­lar akan cen­net­ler ha­zır­ladı. İşte bu, en büyük bah­ti­yar­lık­tır.” Bakın bu­rada Allah Teâlâ hep­sin­den razı ol­du­ğunu ifade edi­yor. Hem ön­ceki mu­ha­cir­ler­den ve en­sar­dan hem de iyi­likle pe­şin­den ge­len­ler­den razı ol­du­ğunu ve on­ları razı ede­ce­ğini bil­di­ri­yor.

Şimdi so­ru­muza ge­le­lim Allah’ın razı ol­duğu ve Allah’ın razı ede­ce­ğini beyan et­tiği ki­şi­lere hür­met­siz­lik ola­bi­lir mi? Ola­maz. Sev­mi­yo­rum de­ne­bi­lir mi? Asla de­ne­mez. Allah celle ce­lâ­lühû bir ku­lun­dan razı ol­du­ğunu beyan et­tiği zaman bize düşen, bizim de on(lar)dan razı ol­ma­mız ve sevgi ile mu­hab­bet ile on­ları an­ma­mız­dır. Eğer ak­sini ya­par­sak Allah Teâlâ’ya mu­ha­le­fet etmiş olu­ruz. Bir ki­şiyi dü­şü­nün; Allah Teâlâ ondan razı, Ra­sû­lul­lah (s.a.v) onu se­vi­yor; Allah’ın razı ol­duğu, Ra­sû­lul­lah’ın sev­diği bir ki­şiyi sev­me­mek olur mu; asla ola­maz.

Zâtü’s-Se­lâ­sil Se­riy­yesi’nden dön­dük­le­rinde, Ra­sû­lul­lah’ın, ken­di­sine ko­mu­tan­lık gö­re­vini ver­diği Amr b. As (r.a), Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz’e sordu; “Ya Ra­sû­lal­lah! En çok sev­di­ğin kim­dir?” Ra­sû­lul­lah (s.a.v), “Aişe’dir.” bu­yurdu. Amr b. As, “Sonra kim­dir?” diye so­runca, Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­miz, “Ba­ba­sı­dır.” şek­linde cevap bu­yur­du­lar. “Ba­ba­sı­dır.” yani Hz. Ebu­be­kir’dir (s.a.v). Bir­kaç defa so­ruyu tek­rar etti. Amr b. As, hep ken­di­sin­den baş­ka­ları söy­len­diği için, “Daha sor­ma­dım, kork­tum, çok ge­ri­lerde ka­la­ca­ğım­dan kork­tu­ğum için sor­ma­dım.” diyor. Bu so­ruyu sor­ma­sı­nın ge­rek­çe­sini de şöyle ifade edi­yor­lar veya ken­disi ifade edi­yor: Zâtü’s-Se­lâ­sil’de, Ra­sû­lul­lah (s.a.v) onu ko­mu­tan tayin edince ki orda Hz. Ebu­be­kir (r.a) ve Hz. Ömer (r.a) var, dü­şün­cesi Ra­sû­lul­lah’ın (s.a.v), onu sev­me­sin­den do­layı ko­mu­tan ola­rak tayin et­tiği şek­linde idi ve bek­len­tisi de böyle bir ce­vaptı. İki-üç kez veya üç-dört kez bazı ri­va­yet­lerde yedi ke­reye kadar sor­muş ama Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz’in ver­diği ce­vap­larda kendi adı geç­me­yince daha üs­te­le­me­miş.

Şimdi Ebu­be­kir (r.a) Efen­di­mizi ele ala­lım. Hz. Ebu­be­kir (r.a), Pey­gam­ber Efen­di­miz dâhil, pey­gam­ber­ler­den sonra, “gü­ne­şin, üze­rine doğup-bat­tığı en fa­zi­letli insan”dır. Pey­gam­ber Efen­di­miz bu şe­kilde va­sıf­lan­dı­rı­yor onu. Böyle bir ki­şiye buğ­zet­mek, düş­man­lık etmek, sev­mi­yo­rum demek, eleş­tir­mek müm­kün müdür, Müs­lü­mana ya­kı­şır mı? Asla ya­kış­maz. Bazı ehl-i sün­net dışı mez­hep­le­rin düş­tük­leri ba­dire de bu­ra­sı­dır. Hz. Ebu­be­kir (r.a) Efen­di­mize, Hz. Ömer (r.a) Efen­di­mize, Hz. Osman (r.a) Efen­di­mize, Hz. Aişe (r.a) Va­li­de­mize ha­ka­ret et­me­leri, on­ları iman yö­nün­den büyük bir teh­li­ke­nin içe­ri­sine sü­rük­le­miş­tir ve sü­rük­lü­yor da, yazık edi­yor­lar, zul­me­di­yor­lar ken­di­le­rine. Allah’ın ve Ra­sûlü’nün razı ol­duğu, sev­diği zat­ları bu şe­kilde hedef almak hiç doğru de­ğil­dir. Ra­sû­lul­lah (s.a.v), “Allah’tan kor­kun Allah’tan kor­kun! As­ha­bım hak­kında on­ları sakın hedef al­ma­yın, he­defe koy­ma­yın on­ları.” bu­yu­ru­yor.

Ashâb-ı ki­râm­dan hiç­bi­rine laf ata­ma­yız, ten­kit ede­me­yiz, yap­tık­ları her­hangi bir şey se­be­biyle yan­lış di­ye­ce­ği­miz şey­leri tevil ede­riz onlar hak­kında. Deriz ki, şöyle ol­ması ge­re­kir­ken şöyle olmuş, bu bir ic­ti­had far­kı­dır. Allah Teâlâ’nın, müc­te­hid­lere hata etse de ecir ya­za­ca­ğını beyan edi­yor Efen­di­miz (s.a.v): “Müc­te­hid ya hata eder ya isa­bet eder. İsa­bet ederse iki sevap alır, hata ederse ic­ti­ha­dın­dan do­layı yine bir sevap alır.” Sa­habe-i ki­ra­mın du­ru­munu da böyle yo­rum­la­rız ve Allah’a bı­ra­kı­rız. Eğer Allah Teâlâ bir hüküm ve­re­cekse ken­disi ve­re­cek­tir o hükmü. Biz, üze­rin­den 1400 küsûr sene geç­miş ha­di­se­lerde taraf tutup da, şu hak­lıydı şu hak­sızdı, deme bil­gi­sine ve yet­ki­sine sahip de­ği­liz. Kendi ya­şa­dı­ğı­mız dö­nemde bile bazı çö­züme ka­vuş­ma­mış so­run­lar gö­rü­yo­ruz, gizli ta­raf­ları olu­yor, perde ar­kası olu­yor… Gü­nü­müzde olan ha­di­se­leri bile biz tam ola­rak kav­ra­ya­mı­yor­sak, Ra­sû­lul­lah’ın (s.a.v) asr-ı sa­a­de­tinde ve ondan son­raki dö­nem­lerde olan ha­di­se­lere nasıl ha­kem­lik yap­maya kal­kı­şa­bi­li­riz? Biz ken­di­mize düşen gö­revi yap­mak zo­run­da­yız; bun­dan sonra ih­ti­lafa düş­me­me­miz ge­re­ki­yor. Bir­lik, be­ra­ber­lik içe­ri­sinde ol­ma­mız ge­re­ki­yor; İslam’da, Kur’ân-ı Kerîm et­ra­fında bü­tün­leş­me­miz ge­re­ki­yor. Ön­ce­ki­ler şöyle yaptı böyle yaptı, di­ye­rek orayı ka­rış­tır­ma­mıza, haklı hak­sız seç­meye ça­lış­ma­mıza ge­rekçe yok, ih­ti­yaç da yok, yap­tı­ğı­mı­zın da bir kar­şı­lığı yok, de­ğeri de yok. Do­la­yı­sıyla biz ashab-ı ki­ramı hür­metle, mu­hab­betle, rıza ile ana­rız. Ad­ları geç­tiği zaman da on­lara rıza oku­ruz; Allah’ın, rı­za­sını ulaş­tır­ması için dua ede­riz ve hür­mette kusur et­me­yiz.

Muh­te­rem Hocam, ko­nuş­ma­nı­zın ba­şında âyet-i ke­rî­me­ler zik­re­de­rek Allah Teâlâ’nın, sa­hâbe-i ki­ram­dan razı ol­du­ğunu, on­lara cen­neti vaad et­ti­ğini be­lirt­ti­niz, ha­tır­lat­tı­nız. Peki, on­ları bu ma­kama çı­ka­ran, Allah Teâlâ ka­tında kıy­metli kılan şey­ler nedir?

Tevbe Su­resi’nin 117. âyet-i ke­rî­me­sinde buy­ru­lu­yor ki; (لَقَدْ تَابَ اللّٰهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْاَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ): “And olsun ki Allah, pey­gam­beri(ni af­fet­tiği gibi), o güç­lük za­ma­nında Ona tâbî olan mu­hâ­cir­lerle en­sârı da, iç­le­rin­den bir kıs­mı­nın kalp­leri ne­rede ise eğ­ril­mek üzere ol­ma­sı­nın ar­dın­dan tev­beye mu­vaf­fak ey­ledi. Sonra da on­la­rın tev­be­le­rini kabul bu­yurdu.” Âyet-i ke­rîme sa­hâbe-i ki­râ­mın, “saat-i usre”de, yani çetin bir va­kitte, bir anlık panik ol­sa­lar da, Ra­sû­lul­lah aley­his­se­lâtü ves­se­lâm’a des­tek ol­duk­la­rını ifade edi­yor. Bu, mü­fes­sir­le­rin ifa­de­siyle Hu­neyn Sa­vaşı veya Tebük Gaz­vesi’nde ya­şa­nan bir olayla ala­ka­lı­dır. Müs­lü­man­lar, orada ani bir sal­dı­rıyla kar­şı­laştı ve da­ğılma sü­reci ya­şadı, sonra to­par­lan­dı­lar ve Allah Teâlâ, on­ları ba­ğış­la­dı­ğını beyan edi­yor. Ayet şu şe­kilde bi­ti­yor; (اِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ) “Allah, on­lara hem Raûf’dur (çok şef­katli olan), hem de Rahîm’dir (çok mer­ha­met eden).” Onlar, Allah’ın acı­ma­sına yani mer­ha­me­tine maz­har olmuş in­san­lar­dır, onlar her şey­le­rini Ra­sû­lul­lah (s.a.v) için feda etmiş in­san­lar­dır.

“On­lar­dan evvel (Me­dine’yi) yurt ve iman (evi) edin­miş olan kim­se­ler, ken­di­le­rine hic­ret eden­lere sevgi bes­ler­ler. On­lara ve­ri­len şey­ler­den do­layı gö­ğüs­le­rinde bir ih­ti­yaç (meyli) bul­maz­lar. Ken­di­le­rinde fakr u ih­ti­yaç olsa bile (onlar), öz can­la­rın­dan daha üstün tu­tar­lar. Kim nef­si­nin (mala olan) hır­sın­dan ve cim­ri­li­ğin­den ko­ru­nursa işte mu­rat­la­rına eren­ler on­la­rın ta ken­di­le­ri­dir.”1

Yani bir insan top­lu­luğu, mu­ha­ciri dü­şü­nün ki imanı için, Ra­sû­lul­lah’a (s.a.v) des­tek ver­mek için ma­lını, çoluk-ço­cu­ğunu, her şe­yini bı­ra­ka­rak Mekke’den, ana yur­dun­dan, Me­dine’ye hic­ret etmiş; ensar da onlar gel­me­den önce yurt­la­rını ha­zır­la­mış, gö­nül­le­rini imana açmış, on­ları kabul etmiş, kar­deş bel­le­miş, evini, bah­çe­sini, pa­ra­sını, her şe­yini pay­laş­mış­lardı on­larla; böyle bir top­lu­luk başka bir za­manda, başka bir me­kânda bir daha du­yul­muş değil. İşte on­ları eri­şi­le­mez bir nok­taya ge­ti­ren, Ra­sû­lul­lah’a (s.a.v) iman ve des­tek­leri ve Onun için her şey­le­rini feda et­me­le­ri­dir. Ni­te­kim bu kim­se­ler, Allah Teâlâ’nın rı­za­sını Ra­sû­lul­lah’ın (s.a.v) sev­gi­sini ka­zan­mış in­san­lar­dır; bu zat­lara bizim ba­kı­şı­mız her zaman sevgi, mu­hab­bet üze­rine ol­ması ge­re­kir.

Peki, böyle ol­ma­dığı tak­dirde, ashab-ı ki­rama karşı say­gı­sız­lıkta bu­lu­nul­ması ha­linde her­hangi bir mü­ey­yi­deyle kar­şı­la­şır mı Müs­lü­man ya da sa­ha­beye say­gı­sız­lı­ğın iti­kadî ve hu­kukî açı­dan du­rumu nedir desek?

Bir kere Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­miz, ashab-ı ki­râmı de­ği­şik ve­si­le­lerle övü­yor. Me­sela bir hadîs-i şe­rifte buy­ru­lu­yor ki; “Siz­den bi­ri­niz Uhud Dağı kadar altın ba­ğış­lasa, infak etse on­la­rın se­vi­ye­sine çı­ka­ma­dığı gibi yarı se­vi­ye­sine de çı­ka­maz.” Ra­sû­lul­lah (s.a.v), sa­hâbe-i ki­râma çok değer ve­ri­yor. Bir ke­re­sinde, Ra­sû­lul­lah (s.a.v), Hz. Ebu­be­kir, Hz. Ömer, Hz. Osman veya Hz. Ali ile bir­likte Uhud zi­ya­re­tinde bu­lu­nu­yor. Uhud’da bir sar­sıntı olu­yor, Efen­di­miz (s.a.v), “Uhud, ye­rinde dur. Senin üs­tünde bir pey­gam­ber, bir sıd­dık iki de şehit var.” bu­yurdu. Sıd­dık olan, Hz. Ebu­be­kir; 2 şe­hit­ten biri Hz. Ömer, di­ğeri de Hz. Osman veya Hz. Ali’dir. Ra­sû­lul­lah (s.a.v), on­ları bu şe­kilde ni­te­li­yor, öne çı­ka­rı­yor. Buna rağ­men on­ları tez­yif veya tah­kir etmek Müs­lü­mana ya­kış­ma­dığı halde böyle ya­parsa ne olur?

Şu­ra­dan baş­la­ya­lım ce­vaba; ehl-i sün­nete göre sa­hâbe-i ki­râ­mın en fa­zi­let­li­leri hu­lefâ-i râ­şi­dîn­dir. Onlar da hi­la­fet sı­ra­sına gö­re­dir; yani ilk sı­rada Hz. Ebu­be­kir var­dır. Hu­lefâ-i râ­şi­dî­nin hi­la­fe­tini inkâr eden küfre girer, ehl-i sün­ne­tin ifa­desi budur. On­la­rın ha­life ol­maya li­ya­kat­leri ol­ma­dı­ğını söy­le­mek, on­lara ha­ka­ret etmek in­san­ları da­lâ­lete, küfre gö­tü­rür.

Bu­nunla bir­likte sa­hâbe-i ki­râ­mın hepsi âyet-i ke­rî­me­nin te­mi­natı al­tın­da­dır­lar; (وَالسَّابِقُونَ الْاَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْاَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِاِحْسَانٍ…) “(İslam’da) bi­rinci de­re­ceyi ka­za­nan mu­ha­cir­ler ve ensar ile on­lara gü­zel­likle tâbî olan­lar…”2 Bu­rada, “İslam’da bi­rinci de­re­ceyi ka­za­nan mu­ha­cir­ler ve ensar”la baş­lı­yor ama “on­lara gü­zel­likle tâbî olan­lar” şek­linde ge­nel­leş­ti­ri­yor, umu­mi­leş­ti­ri­yor. Do­la­yı­sıyla hadis usûlü âlim­le­ri­miz, bütün sa­habe-i kiram için adil­dir di­yor­lar. On­la­rın hadis uy­dur­du­ğunu söy­le­mek çok büyük bir yan­lış ve if­ti­ra­dır. Şimdi böyle bir top­lu­luk tü­redi ma­a­le­sef. Bun­lar hu­su­met içe­ri­sinde, ashab-ı ki­ra­mın hep­sine if­tira atıp on­la­rın hadis uy­dur­du­ğunu iddia ede­rek su­retâ Ra­sû­lul­lah’a (s.a.v) sahip çı­kı­yor gö­rü­nür­ler. Bir tane bile ha­disi kabul et­mi­yor, hepsi uy­dur­ma­dır di­yor­lar; bu kü­für­dür, onlar büyük bir küf­rün içe­ri­sin­de­dir­ler.

Hâl­buki sa­habe-i ki­ra­mın, Efen­di­miz’in hadis-i şe­rif­le­rine ne kadar düş­kün ol­duk­la­rına dair bir­çok ör­neğe şahit olu­yo­ruz. Me­sela Hz. Ömer (r.a), Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­miz ha­yatta iken şöyle bir mü­na­vebe yap­tık­la­rını ifade edi­yor; biz hep bir­likte aynı anda Efen­di­miz ile bu­lunma im­kânı bu­la­mı­yor­duk. Bu se­beple kom­şu­la­rı­mızla ara­mızda mü­na­vebe ya­par­dık. Bi­ri­miz işe gider, di­ğe­ri­miz Ra­sû­lul­lah’ın (s.a.v) ya­nına gider, Onu din­ler, takip ederdi. Ra­sû­lul­lah’ın (s.a.v) o günkü söy­le­dik­le­rini ve yap­tık­la­rını akşam olunca pay­la­şır­dık.”

Sa­habe-i kiram ara­sında okur-yazar olan­lar vardı; on­lar­dan ba­zı­ları Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­miz’in ha­dis­le­rini ya­zı­yor­lardı; okur-yazar ol­ma­yan­lar­dan ba­zı­ları ez­ber­li­yor­lardı. Do­la­yı­sıyla şimdi, ha­dis­ler üze­rinde bazı şüp­he­ler or­taya atan­lar, böyle bir gay­ret içe­ri­sinde olan­lar yalan yan­lış şey­lerle meş­gul olu­yor­lar. Ashab-ı kiram hem yaz­mış­tır hem ez­ber­le­miş­tir, baş­ka­la­rına da bunu ak­tar­mış­tır.

Ebû Hu­reyre (r.a) diyor ki, “Ashab-ı kiram içe­ri­sinde ba­zı­ları iş ye­rine git­ti­ğinde, ba­zı­ları bah­çe­le­rini ıs­laha git­ti­ğinde Ra­sû­lul­lah’tan (s.a.v) uzak­la­şı­yor­lardı ama ben karın tok­lu­ğuna Ra­sû­lul­lah’ın (s.a.v) ya­nında bu­lu­nu­yor­dum. Bu ve­sile ile en çok hadis ri­va­yet eden­ler­den oldum.” Sa­dece Ab­dul­lah b. Amr b. As’ı (r.a) is­tisna edi­yor; onun ken­di­sin­den daha çok hadis bil­di­ğini çünkü onun yaz­dı­ğını, ken­di­si­nin yaz­ma­dı­ğını be­lir­ti­yor. Ab­dul­lah b. Amr b. As’ın (r.a) ha­dis­leri yaz­dı­ğına dair Ebu Hu­reyre (r.a) şa­hit­lik edi­yor. Ab­dul­lah b. Amr b. As ken­disi de söy­lü­yor yaz­dı­ğını. Do­la­yı­sıyla ha­dis­lerde bir in­kıta yok­tur; ya­zılı olsun, ezber yo­luyla olsun ha­dis­ler mu­ha­faza edil­meye daha ilk za­man­larda baş­la­mış­tır. “Şu ta­rihe kadar ihmal edildi, unu­tuldu da şu ta­rih­ten sonra Bu­hari ya­zıldı, Müs­lim ya­zıldı…” gibi cüm­le­le­rin hepsi kötü ni­yetli in­san­la­rın, di­ni­mize kas­te­den­le­rin uy­dur­ma­sı­dır.

Ha­dis­le­rin bize kadar in­ti­kali, Kur’ân-ı Kerîm’in in­ti­kali gi­bi­dir. Nasıl ki Kur’ân-ı Kerîm ez­ber­leme yo­luyla dün­yaya ya­yıl­dıysa, ha­dis­ler de ez­ber­leme yo­luyla ya­yıldı. Ha­dis­lerle Kur’ân-ı Kerîm ara­sın­daki fark; hadîs-i şe­rîf­leri sa­ha­be­den is­te­yen ya­zar­ken, Kur’ân-ı Kerîm ayet­le­rini biz­zat Ra­sû­lul­lah (s.a.v) takip etti, yaz­dırdı. Ha­dis­lere aynı ti­tiz­li­ğin gös­te­ril­me­miş ol­ması ha­dis­le­rin son­ra­dan uy­du­rul­muş ol­du­ğu­nun ge­rek­çesi ola­maz. Ra­sû­lul­lah’ın (s.a.v) öğ­ret­tiği İslam bu­güne kadar sahih bir şe­kilde gel­miş­tir; âyet-i ke­rî­me­lerle hadîs-i şe­rîf­lerle üm­me­tin icmaı ile bu­güne kadar sahih şek­liyle in­ti­kal et­miş­tir, bunun ilk ku­şa­ğını teş­kil eden de ashab-ı ki­ram­dır. Bunda her­hangi bir şüphe yok­tur.

Sa­habe-i ki­rama ehl-i sün­net âlim­le­ri­miz ve hadis usûl­cü­le­ri­miz “udûl” de­miş­ler­dir. Bu iti­barla on­lar­dan böyle bir şeyi bek­le­mek müm­kün de­ğil­dir ve doğru de­ğil­dir. Ak­sini iddia eden­ler ise id­di­a­la­rıyla be­ra­ber ken­di­le­rine zul­met­miş olu­yor­lar. Allah Teâlâ yan­lış ya­pan­ları ken­di­le­rine zul­met­mekle va­sıf­lan­dı­rı­yor. Hu­kuki yön­den yani bugün bu belki her­hangi bi­ri­sine ha­ka­ret gibi suç sı­nı­fına gir­miş ola­bi­lir ama esas mü­ey­yide ahi­ret­teki mü­ey­yi­de­dir; Allah Teâlâ’nın uy­gu­la­ya­cağı mü­ey­yi­de­dir; Allah’tan kork­ma­ları lazım.

Kıy­metli Hocam, sa­habe-i ki­ra­mın sahip ol­duğu yük­sek de­re­ce­den, bu de­re­ceye nasıl çık­tık­la­rın­dan bah­set­ti­niz. Ashab-ı kiram aynı za­manda bu üm­me­tin ilk nesli, do­la­yı­sıyla bütün Müs­lü­man­lar, din adına, iman na­mına ne öğ­ren­di­lerse on­la­rın nak­let­tik­le­rin­den öğ­rendi. Bugün biz İslam na­mına ne oku­yor­sak, ne bi­li­yor­sak, ne ya­pı­yor­sak onlar ve­si­le­siy­le­dir. Sonuç ola­rak, sebep olan yapan gi­bi­dir, feh­va­sınca ken­di­le­rin­den sonra iman eden her fer­din ec­rine ortak ola­cak­lar­dır. On­la­rın bu şe­kilde kıy­metli ol­ma­la­rını, fa­zi­let­le­rine eri­şi­le­me­ye­ce­ğini bu şe­kilde de an­la­ya­bi­lir miyiz?

El­bette, yani onlar İslam’ın hü­küm­le­ri­nin, Kur’ân-ı Kerîm’in emir ve ya­sak­la­rı­nın ilk mu­ha­ta­bı­dır­lar. Âyet-i ke­rî­me­leri ve hadîs-i şe­rîf­leri en iyi bi­len­ler on­lar­dır. Do­la­yı­sıyla İslam âlim­le­ri­miz, fıkıh âlim­le­ri­miz de­lil­leri tas­nif eder­ken kavlü’s-sa­ha­beyi esas al­mış­lar me­sela. Bir ko­nuda önce âyet-i ke­rî­meye orada yoksa sün­net-i ne­be­vi­yeye baş­vu­rul­muş, orada da yoksa veya on­lara izah ara­nı­yorsa baş­vu­ru­lan üçüncü yol sa­habe-i ki­ra­mın kavli ol­muş­tur. Yani sa­habe-i ki­ra­mın ri­va­yet et­tiği hadis-i şe­rif­ler bizim ka­bu­lü­müz­dür. Ha­dis­le­rin dı­şında söy­le­dik­leri de yine ka­bu­lü­müz­dür Zira ashab-ı kiram ilk ku­şak­tır. Ra­sû­lul­lah’ın öv­düğü bir ne­sil­dir; “En ha­yırlı asır, benim içinde bu­lun­du­ğum asır­dır. Sonra on­ları takip eden­ler­dir, sonra da takip eden­leri takip eden­ler­dir.” di­ye­rek üç ku­şağı sa­yı­yor Ra­sû­lul­lah (s.a.v) ve sa­ha­be­nin, üm­me­tin en ha­yır­lı­ları ol­du­ğunu be­lir­ti­yor. De­di­ği­nizi bu şe­kilde ifade etmek müm­kün.

Biraz farklı bir so­ruyla soh­be­ti­mizi son­lan­dı­ra­bi­li­riz Hocam. Ashab-ı kiram genel ola­rak di­nini doğ­ru­dan Kur’ân-ı Kerîm’den ve hadîs-i şe­rîf­ler­den mi öğ­re­ni­yordu yoksa müc­te­hid sa­ha­bî­lere mi baş­vu­rurdu? Bu so­ru­mu­zun arka pla­nında; Kur’an or­tada, sün­net or­tada, mez­hep­lere-müc­te­hid­lere ne gerek var, dü­şün­ce­si­nin yat­tı­ğını söy­le­mekte fayda var doğ­rusu.

Ön­ce­likle şunu be­lir­te­lim; Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­miz’in ha­yatta ol­duğu dö­nemde tek mer­cii Efen­di­miz (s.a.v) idi. Kur’ân-ı Kerîm’deki ah­kâmı da ashab-ı kiram, Ondan (s.a.v) öğ­re­ni­yordu. Ra­sû­lul­lah’ın (s.a.v) sün­ne­tini de Ondan (s.a.v) öğ­re­ni­yor­lardı. Yani Ra­sû­lul­lah’ın ha­yatta ol­duğu dö­nemde kimse fetva verme cü­re­tinde bu­lun­ma­mış ve böyle bir şeye ih­ti­yaç da du­yul­ma­mış­tır; çünkü Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­miz ha­yat­ta­dır. Ha­yatta ol­duğu için bütün so­ru­lar Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz’e so­ru­lu­yordu ve Ondan alı­nan cevap üze­rine amel edi­li­yordu. Bir­bir­le­rine bir şey sor­sa­lar bile so­nuçta yine Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­miz’e in­ti­kal et­ti­ri­li­yordu, bun­lar, Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz’in söy­le­diği ile ne­ti­ce­le­ni­yordu. Fakat Ra­sû­lul­lah’ın (s.a.v) ir­ti­ha­lin­den sonra ashab-ı kiram içe­ri­sinde ilimde te­ma­yüz etmiş, müc­te­hid de­re­ce­sinde olan sa­ha­bî­ler vardı. Yani sa­habe-i kiram, is­tis­na­sız, adil ol­ma­sına rağ­men on­la­rın hepsi müc­te­hid de­re­ce­sinde de­ğildi. Sa­habe ara­sında bilgi dü­ze­yinde, ilim ba­kı­mın­dan di­ğer­le­rin­den te­ma­yüz etmiş kim­se­ler vardı. Do­la­yı­sıyla ge­rek­ti­ğinde bu zat­lara mü­ra­caat edi­li­yordu. Me­sela Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­miz’in özel du­rum­la­rını en iyi bilen, Aişe Va­li­de­miz ol­duğu için Ona so­ru­yor­lardı. Ab­dul­lah b. Abbas’a (r.a) so­ru­lu­yordu, Ab­dul­lah b. Ömer’e (r.a) so­ru­lu­yordu, Ab­dul­lah b. Zü­beyr’e (r.a) so­ru­lu­yordu. Bu Ab­dul­lah­la­rın bir üst se­vi­ye­sinde bir Ab­dul­lah daha var; Ab­dul­lah b. Mes‘ud (r.a), Ona so­ru­lu­yordu. Bun­lar gibi zat­lara so­ru­lu­yordu. Yani sa­habe-i kiram müş­kil du­rum­larda ken­di­le­rin­den daha iyi bi­len­lere baş­vu­ru­yor­lardı; ben böyle an­lı­yo­rum, bu böy­le­dir diye bir inada -haşa- ka­pıl­mı­yor­lardı. Şüp­heye düş­tük­leri şey­lerde dahi bi­len­lere so­ru­yor­lardı; kendi bil­di­ğini teyit için uzak yer­lere sefer eden­ler bile ol­muş­tur; Enes b. Malik (r.a) on­lar­dan bi­ri­si­dir. Enes b. Malik (r.a) bil­diği bir hadîs-i şe­rîfte te­red­düt edi­yor; onun irad edil­diği za­manda Ra­sû­lul­lah’ın (s.a.v) ya­nında kim ol­du­ğunu dü­şü­nü­yor ve ha­tır­la­dık­tan sonra o kim­se­nin Mısır’a yer­leş­ti­ğini öğ­re­ni­yor; ha­zır­lık yap­tı­rı­yor, Mısır’a gidip onunla gö­rü­şüp o te­red­dü­dünü gi­de­ri­yor. Enes b. Malik (r.a), ben­zer ör­nek­ler­den bir ta­nesi sa­dece. Bir hadis uğ­runa hic­ret eden, sefer yapan sa­ha­bî­lerle il­gili ki­tap­la­rı­mız var. Do­la­yı­sıyla di­ye­bi­li­riz ki, ashab-ı kiram bir so­ru­suna cevap bul­mak, bir te­red­dü­dünü tas­fiye etmek için kendi içe­ri­sinde daha bil­gili olan­lara so­ru­yordu.

Muh­te­rem Hocam, çok te­şek­kür ede­riz. Bizim sor­mak is­te­dik­le­ri­miz bu kadar. Sizin ek­le­mek, tav­siye etmek is­te­di­ği­niz şey­ler, na­si­hat­le­ri­niz olursa on­larla soh­be­ti­mizi nok­ta­la­ya­bi­li­riz.

Ek­le­mek is­te­di­ği­miz şey bu son ko­nu­nun dı­şında; çok yan­lış ve ters bir he­defe doğru top­lumu gö­tür­mek is­te­yen bir kitle var. Bu ki­şi­lere önce hi­da­yet di­le­ye­lim. Allah Teâlâ on­lara hi­da­yet nasip ey­le­sin. Vaz­geç­me­le­rini Allah Teâlâ ilham ey­le­sin. Bun­lara karşı uya­nık olmak lazım ve uyan­dır­mak lazım. Çev­re­mizi uyar­mak lazım.

İkinci şey de on­lar­dan daha çok ça­lış­ma­mız lazım. Sos­yal med­yayı az çok biz de gö­rü­yo­ruz, takip edi­yo­ruz. Ehl-i sün­net bu ko­nuda gü­cünü kul­lan­mı­yor. Şu anda azın­lı­ğın sesi daha çok çı­kı­yor, ço­ğun­lu­ğun sesi çık­mı­yor. Hâl­buki bizim top­lu­mu­mu­zun, mil­le­ti­mi­zin, el­ham­dü­lil­lah, kahir ek­se­ri­yeti ehl-i sün­net­tir. Sa­habe-i ki­ramı da sever, tâ­bi­ûnu da sever, müc­te­hid olan­lara tâ­bî­dir, on­ları da sever. Ama ses çı­karma nok­ta­sına gel­di­ği­mizde öte­ki­le­rin gü­rül­tüsü daha fazla. Te­le­viz­yon­larda ya­pı­yor­lar bunu, sos­yal med­yada ya­pı­yor­lar, yaz­dık­ları eser­lerde sü­rekli gün­deme ge­ti­ri­yor­lar. Bizim on­lar­dan daha çok ça­lış­ma­mız lazım. Red­di­ye­le­ri­miz ol­ması lazım. Bunu da yap­mak için ekip­ler oluş­tur­mak ge­re­ki­yor. Evet, yer yer bu işi ya­pan­lar var, Allah Teâlâ sa­yı­la­rını art­tır­sın.

Bu işi or­taya atan­lar planlı at­mış­lar­dır. İslam coğ­raf­ya­sını ka­rış­tır­mak için bunu ya­pı­yor­lar. Bugün değil yıl­lar­dan beri, çe­şitli ve­si­le­lerle yap­maya ça­lı­şı­yor­lar. 1970’li yıl­larda mez­hep­ler tar­tı­şı­lı­yordu; “Mez­hep­ler bir mi ol­ma­lı­dır, dört mü ol­ma­lı­dır?” Dört ta­ne­sini fazla bul­duk­la­rını söy­le­yen­ler olu­yordu. Bir­leş­ti­ril­mesi, bir ol­ması ge­rek­ti­ğini söy­lü­yor­lardı. Bu, işin bi­rinci mer­ha­le­siydi. O za­manda bazı ar­ka­daş­larla yap­tı­ğı­mız ko­nuş­ma­larda, soh­bet­lerde şunu di­yor­duk; “Bun­lar bu­rada dur­ma­ya­cak­lar. Mez­hep­leri ten­kitle kal­ma­ya­cak­lar. Yarın sün­net-i ne­be­vi­yeye ge­çe­cek­ler, daha sonra Kur’ân-ı Kerîm’e ge­çe­cek­ler.” Ve oraya gel­dik. Şu anda Kur’ân-ı Kerîm’le uğ­ra­şı­yor­lar. Mez­hep­leri ya­pa­bil­dik­leri kadar eleş­tir­di­ler. Sün­net-i ne­be­vi­yeyi ha­keza dil­leri dön­düğü kadar, ka­lem­leri oy­na­dığı kadar eleş­tir­di­ler. Şimdi Kur’ân-ı Kerîm’e sı­rayı ge­tir­di­ler. Kur’ân’ı Kerîm, Allah ke­lamı mıdır, değil midir onu tar­tış­maya baş­la­dı­lar bu iman­sız­lar. Allah ke­lamı mıdır, değil midir; işte şu ka­darı Allah ke­la­mı­dır, şu ka­darı de­ğil­dir di­ye­cek kadar iman­sız­lıkta, kü­fürde ile­riye gi­den­ler ol­maya baş­ladı. Bu, top­lumu par­ça­la­mak için or­taya atı­lan bir fit­ne­dir. Bu fit­neyi bir şe­kilde sus­tur­mak ge­re­kir ama hu­su­mete dö­nüş­tür­me­den, ay­rım­cı­lığa dü­şür­me­den, bi­linçli şu­urlu bir şe­kilde. Her­ke­sin, im­kâ­nını kul­lan­ması kay­dıyla bunun üze­rine git­mesi ge­re­ki­yor. Git­tikçe iyice kuv­vet­le­ni­yor­lar. Her­kes de bu teh­li­keyi anlar ve ge­re­ğini yapar in­şal­lah.

Muh­te­rem Hocam, Allah razı olsun. Vakit ayır­dı­ğı­nız için tek­rar çok te­şek­kür ede­riz.

Allah Teâlâ siz­den de razı olsun. Hiz­met­le­ri­nizi ha­yırlı ey­le­sin, daim ey­le­sin, mu­vaf­fak ey­le­sin, rı­za­sında daim ey­le­sin. İslam’a, Kur’ân-ı Kerîm’e sahip çıkan her­kese yar­dım ey­le­sin. İslam’ı ve Kur’ân-ı Kerîm’i ve sün­net-i Ne­be­vi­yeyi göz ardı eden­lere ve ha­yat­tan söküp atmak is­te­yen­lere fır­sat ver­me­sin. On­lara da hi­da­yet nasip ey­le­sin. Doğru çiz­giye ge­le­rek ha­yat­la­rını İslam’la kur­tar­ma­la­rını Allah Teâlâ nasip ey­le­sin, lüt­fey­le­sin. Vel­ham­dü­lil­lâhi Rabbi’l-âle­mîn.

  1. Haşr, 59/9. ↩︎
  2. Tevbe, 9/100. ↩︎