Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Peygamberlerin Masumiyeti

22. Sayı · 2011/2

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Bütün peygamberler şu beş özellikte müşterektirler

Emâ­net, sa­dâ­kat, fe­tâ­net, ismet, teb­liğ.

Pey­gam­ber­ler, doğru sözlü, sâdık, emîn, akıllı, sağ­lam ka­rak­terli, uya­nık kalpli, yük­sek ah­lâklı, dün­yada ve âhi­rette iti­barlı, Allah’a manen en yakın, Allah’ı en çok seven, Allah’ın da en çok sev­diği kul ve ilâhî el­çi­ler­dir.

Peygamberlerin masumiyetine gelince

İsmet, lü­gatte, men etmek ma­na­sın­da­dır. Çünkü bu sıfat, ki­şiyi günah iş­le­mek­ten men eder. Bu sı­fatı Allah’a nis­bet etmek caiz de­ğil­dir. Ma’sûm, ismet sı­fa­tına er­di­ril­miş yani ko­run­muş de­mek­tir. Allah Teâlâ için böyle bir ni­te­leme câiz olmaz. Zira Allah Teâlâ fâ­il­dir, mef’ûl de­ğil­dir.

Şe­ri­at­teki is­me­tin ma­nası; Allah Teâlâ’nın, pey­gam­ber­le­rini gü­naha, is­yana düş­mek­ten, mün­ker ve haram olan­ları iş­le­mek­ten ko­ru­ma­sı­dır.1

İsmet sı­fatı pey­gam­ber­lere has bir özel­lik­tir, diğer beşer için böyle bir ga­ranti yok­tur. Pey­gam­ber­le­rin böyle bu özel­liği bütün in­san­lık için bir lû­tuf­tur. Çünkü Allah (c.c) pey­gam­ber­lere uy­ma­mızı em­ret­mek­te­dir. Yani in­san­lar da böyle bir ma’sûma uyarsa, uy­duk­ları müd­detçe ve uy­duk­ları ko­nuda in­san­lar da ma’sûm yani ko­run­muş olur­lar. Çünkü ha­ta­sızı iz­le­yen de, iz­le­diği müd­detçe ha­ta­dan ko­run­muş olur. İşte bu ba­kım­dan pey­gam­ber­le­rin ma’sûm oluşu in­san­lığa özel­likle mü’min­ler için bir lû­tuf­tur.

Peygamberlerin küfür, şirk ve yalandan mâsum olmaları

  1. a) Peygamberler gerek peygamberlik öncesi, gerek peygamberlik sonrası, açık ve gizli küfürden ve şirkten münezzeh ve temizdirler.2

Hz. İb­ra­him aley­his­se­lam yıl­dıza, aya ve gü­neşe ta­pan­lara gidip yıl­dı­zın, ayın ve gü­ne­şin Rab ola­ma­ya­ca­ğını isbat et­miş­tir. Ama Kur’ân-ı Kerîm me­al­le­ri­nin ço­ğunda bu âyet­lere yan­lış meal ver­miş­ler­dir. Bu me­al­lere ba­kıl­dığı zaman İb­ra­him aley­his­se­lâm sanki Rab­bini ara­yan bir kimse, önce kâ­firdi sonra Müs­lü­man oldu. Hâl­buki En’âm sû­re­sin­deki, ma­na­sını me­al­le­rin ço­ğu­nun yan­lış ver­diği âyet­le­rin ön­ce­sinde Allah Teâlâ şöyle bu­yur­muş­tur:

“Bu sû­retle İb­râ­hîm’e gök­le­rin ve yerin me­le­kû­tunu gös­te­ri­yor­duk ki; yakîn hâsıl eden­ler­den olsun.”3

Yan­lış meal ve­ri­len âyet-i ke­rî­me­le­rin doğ­ru­sunu El­ma­lılı M. Hamdi Yazır’ın me­a­li­nin ori­ji­na­lin­den ve­re­lim:

“Vak­tiyle İb­râ­hîm ba­bası Âzer’e ‘Ne!…’ de­mişti? ‘Sen put­ları ken­dine bir sürü ilâh edi­ni­yor­sun öyle mi? Doğ­rusu ben, seni ve kav­mini açık bir dalâl(et/şaşkınlık) içinde gö­rü­yo­rum.”

Bu sû­retle İb­râ­hîm’e gök­le­rin ve yerin me­le­kû­tunu4 gös­te­ri­yor­duk ki yakîn5 hâsıl eden­ler­den olsun.

Vak­tâki (İb­râ­hîm’in) üze­rine gece kap­ladı, bir yıl­dız gördü ‘Bu imiş rab­bim (ha)!’6 dedi, der­ken ba­tı­ve­rince ‘Ben öyle ba­tan­ları sev­mem.’ dedi.

Vak­tâki ay(ı) doğ­mak üzere iken gördü ‘Bu imiş rab­bim (ha)!’ dedi, der­ken ba­tınca ‘Kasem ede­rim ki;’ dedi ‘Rab­bim beni hi­da­ye­tine maz­har et­mese idi mu­hak­kak şu şaş­kın ka­vim­den ola­cak­mı­şım.’

Vak­tâki güneş(i) doğ­mak üzere iken gördü, ‘Bu imiş Rab­bim (ha), bu hep­sin­den büyük ol­du­ğuna göre, Rab ol­malı öyle mi?!’ dedi, o da ba­tınca, ‘Ey kav­mim!’ dedi: ‘Ha­be­ri­niz olsun, ben sizin (Allah’a) şirk koş­tu­ğu­nuz şey­ler­den be­rî­yim. Ben her din­den geçip sâde(ce) hakka eği­le­rek yü­zümü o gök­leri ve yeri ya­rat­mış olan Fâtır’a dön­düm ve ben müş­rik­ler­den de­ği­lim.’

Kavmi de ken­di­sine karşı ih­ti­caca (delil ya­rı­şına) kal­kıştı. (Bunun üze­ine) o: ‘Siz’ dedi ‘bana (karşı) Allah hak­kında ih­ti­caca mı kal­kı­şı­yor­su­nuz; hâl­buki O bana ha­ki­kati doğ­ru­dan doğru(ya) gös­terdi, sizin O’na şirk koş­tu­ğu­nuz şey­ler­den ise ben hiç bir zaman kork­mam, Rab­bim di­le­me­dikce onlar bana hiç bir şey ya­pa­maz, Rab­bim her şeyi ilmen ihâta bu­yurdu (ku­şattı), artık bir dü­şün­mez mi­si­niz?”7

Hz. İb­ra­him aley­his­se­lâm’ın bu âyet­ler­deki “Bu benim Rab­bim” de­mesi, fa­razî ve tak­dîrî (yani fa­raza ve di­ye­lim ki) “bu benim rab­bim”, na­zarî ve is­tid­lâlî (yani kar­şı­da­kini dü­şün­dür­mek ve delil ge­tirme, akıl yü­rütme üs­lûbi ile ko­nuş­mak için) söy­le­nen­dir. Bu ko­nuşma pey­gam­ber­li­ğin­den önce ol­muş­tur.8

Şu halde İb­ra­him ne zaman ki gece, ka­ran­lı­ğıyla ba­şına çöküp or­ta­lığı örttü, o zaman bir yıl­dız, ge­ze­gen­ler­den bir yıl­dız gö­re­rek “Bu benim Rab­bim ha!” dedi. Ev­vela bir yıl­dı­zın, bir in­sanı ter­biye ede­bi­le­ce­ğini uzak gö­re­rek et­ra­fın­da­ki­lere bir ta’riz yaptı. Çok geç­me­den o yıl­dız geçip ba­tınca, ben, ba­tan­ları sev­mem, dedi. Bu­nunla ilâh­lık ve kul­lukta sev­gi­nin en mühim esas ol­du­ğunu, fakat ha­re­ket etme ve bat­ma­nın tesir de­lili değil, ya­ra­tıl­mış­lık, et­ki­lenme, mah­kûm olma, son­ra­dan ya­ra­tıl­mış­lık ve yok olma de­lili ol­du­ğunu ve bun­dan do­layı, ba­ta­nın tanrı ola­ma­ya­ca­ğını ve ba­tana sevgi gös­ter­me­nin sonu boşa çı­ka­cak bir sa­pık­lık ol­du­ğunu ve Rabb’in bunda et­kili ve bunu ha­re­ket et­ti­rici olan ve ze­val­den uzak bu­lu­nan bir ya­ra­tıcı kud­ret ol­ması ge­rek­ti­ğini an­lat­tığı gibi, özel­likle batma ve doğ­maya dik­kat na­za­rını çek­mekle yıl­dız­la­rın bat­ma­la­rın­dan do­layı on­la­rın ye­rine put­ları ko­yan­la­rın sa­pık­lık­la­rını ve çe­liş­ki­le­rini de gös­terdi. Zira bat­ma­la­rın­dan do­layı asıl­la­rı­nın ye­terli ol­ma­dı­ğını tes­lim et­tik­leri halde, o ba­tan­la­rın ya­pıl­mış hey­kel­le­rine saygı gös­ter­mek ne büyük çe­liş­ki­dir. Bunun ar­dın­dan ne zaman ki Ay’ı do­ğar­ken gördü, aynı mânâ ile bu “Benim Rab­bim ha!” dedi. Bu da ba­tınca hem rab­bine olan ima­nını açık­la­ya­rak “Bu benim Rab­bim” söz­le­ri­nin il­ti­zâmî yani be­nim­seme ol­ma­yıp, il­zâmî yani hasmı sus­turma ve red­detme ol­du­ğunu an­lat­mak hem de her an Rabb’ine olan ih­ti­ya­cını iti­raf etmek su­re­tiyle hi­da­ye­tini nasip et­ti­ğine te­şek­kür etmek için dedi ki: “Hiç şüphe yok Rabb’im bana hi­da­yet et­mese, ben de mu­hak­kak o sa­pık­lar gü­ru­hun­dan ola­cak­tım.” Çünkü bütün me­sele, ruh ve cis­min, iç ve dışın bir­leş­tiği bir ân içinde or­taya çıkan bir duygu ve id­rake da­ya­nı­yor. Bu, görüş ve gös­te­riş olmaz veya fâni olanı ebedî zan­net­mek gibi bir isa­bet­siz­lik olu­ve­rirse sa­pık­lık mu­hak­kak­tır. Ve bir­den bire Ay’ın par­lak­lık ve çe­ki­ci­li­ğine ka­pı­lı­ver­mek de hayli zor. Şu halde doğru ve isa­betli olan, akıl ve id­raki veren Allah Teâlâ’nın bir anlık ba­şa­rılı kıl­ması ve hi­da­yeti ol­masa, ka­ran­lık­taki in­san­lık Ay’a da ta­pa­cak, yıl­dıza da ta­pa­cak, puta da ta­pa­cak.9

  1. b) Peygamberler gerek kasten gerek sehven, gerek bilerek gerek bilmeyerek peygamberlik öncesi ve sonrası, bir ihtiyaçtan olsun veya olmasın yalan söylemiş olmaktan da mâsumdurlar. Ancak peygamberlerin kasten yalan söylemeyi tercih etmeyecekleri hakkında icma vardır. Sehven yalanı tercih etmekten korunmuş olmaları ise âlimlerin çoğunluğunun görüşüdür. Bu konuda icma yoktur. Fakat peygamberlik sonrası yalandan korunmuş olduklarında icma vardır. Çünkü bir peygamberin yalan söylemesine ihtimal vermek, onun dayandığı mucize anlayışının gereğine aykırıdır. Hem Peygamberlerin kâmil, mükemmel/kemâle erdirilmiş ve mükemmil/kemâle erdirici olduğu bir gerçektir.

Peygamberlerin diğer büyük ve küçük günahlardan ma’sûm olup olmaması

Pey­gam­ber­ler büyük gü­nahı kas­den iş­le­mek­ten ma’sûm­dur­lar. Bunda icma var­dır. Ama sehven/yanılarak büyük gü­na­hın ol­ması müm­kün­dür, den­miş­tir.

Hz. Âdem aley­his­se­lâm’ın cen­nette ya­sak­la­nan ağaç­tan ye­mesi, Hz. Musa aley­his­se­lâm’ın bir adamı öl­dür­mesi pey­gam­ber­lik ön­cesi ol­muş­tur.

Hz. Âdem aley­his­se­lâm, o ağaç­tan kas­den değil unu­ta­rak yedi. Bunu şu âyet-i ke­rîme ifade et­mek­te­dir:

“Ger­çek­ten bun­dan evvel Âdem’den söz al­mış­tık fakat o, unu­tu­verdi. Biz onda azim/kararlılık bul­ma­dık.”10

Demek ki bu yasak fiili bi­le­rek ve is­te­ye­rek yap­ma­mıştı. Aynı ko­nuda aynı sû­rede de­vamla Allah Teâlâ şöyle bu­yur­muş­tur:

“Ve düşün o vaktı ki: Me­lâ­i­keye ‘Âdem için secde edin’ dedik, hemen secde et­ti­ler, ancak İblîs da­yattı. Bunun üze­rine biz de ya Âdem dedik: Ha­be­rin olsun bu, sana ve zev­cene düş­man­dır, sakın sizi Cen­net­ten çı­kar­ma­sın ki sonra bed­baht olur­sun (sı­kın­tıya düşer mut­suz olur­sun). Çünkü senin acık­ma­man, çıp­lak kal­ma­man orada (kal­mana bağlı)dır. Ve sen orada su­sa­maz­sın ve gü­neşte yan­maz­sın. Der­ken Şey­tan ona (şöyle) ves­vese verdi: Ey Âdem! Sana kı­la­vuz­luk ede­yim mi; huld (ebe­dî­lik) ağa­cına ve çü­rü­mez mülke (yı­kıl­maz hü­küm­ran­lığa eriş­men için)? dedi. Bunun üze­rine ikisi de ondan ye­di­ler, der­hal ken­di­le­rine kötü yer­leri açı­lı­verdi ve üzer­le­rine Cen­net yap­ra­ğın­dan ya­ma­mağa baş­la­dı­lar ve Âdem rab­bine âsî oldu da şaş­kın düştü.”11

Âdem aley­his­se­lâm, bu is­ya­nın yani gü­na­hın pe­şine tövbe etti, Allah’a yö­neldi. Allah Teâlâ da töv­be­sini kabul etti. Daha sonra ve­lâ­ye­tin ni­ha­ye­tine erdi de ken­di­sine pey­gam­ber­lik lût­fe­dildi.

İşte bunu da şu âyet­ler­den an­lı­yo­ruz:

“Sonra Rabbi, onu seçti de töv­be­sini kabul bu­yurdu ve ona doğru yolu gös­terdi. Allah (on­lara) şöyle dedi: “Bir­bi­ri­nize düş­man olmak üzere he­pi­niz ora­dan (cen­net­ten) inin. Artık Ben­den size bir hi­da­yetçi (yol gös­te­rici kitap veya rasûl) gel­diği zaman, kim Benim hi­da­yet­çime (kitab veya rasûl) uyarsa işte o, sa­pık­lığa düş­mez ve (ahi­rette) zah­met çek­mez.”12

Hz. Musa aley­his­se­lâm ise, adamı kas­den değil kaza ile öl­dür­dük­ten sonra Mısır’dan çıktı, Med­yen’e gidip Şuayb aley­hiss­se­lâm’ın ter­bi­yesi al­tına girdi. Ev­len­diği ha­nı­mıyla bir­likte Mısır’a dö­ner­ken yolda ken­di­sine pey­gam­ber­lik geldi:

“Artık Musa sü­reyi dol­du­rup ai­le­siyle yola çı­kınca, Tûr ta­ra­fın­dan bir ateş gördü. Ai­le­sine: “Siz (bu­rada) bek­le­yin; ben bir ateş gör­düm, belki ora­dan size bir haber yahut ısın­ma­nız için o ateş­ten bir parça ge­ti­ri­rim.” dedi.

Oraya ge­lince, o mü­ba­rek yer­deki vâ­di­nin sağ kı­yı­sın­dan, (ora­daki) ağaç ta­ra­fın­dan ken­di­sine şöyle ses­le­nildi: “Ey Musa! Bil ki ben, bütün âlem­le­rin Rabbi olan Allah’ım.”

Ve “Asânı at!” de­nildi. Musa (at­tığı) asâyı yılan gibi deb­re­nir gö­rünce, dönüp ar­ka­sına bak­ma­dan kaçtı. “Ey Musa! Beri gel, korkma. Çünkü sen em­ni­yette olan­lar­dan­sın.” (bu­yu­ruldu.)

“Elini koy­nuna sok, ku­sur­suz bem­be­yaz çı­ka­cak­tır. Kor­ku­dan (açı­lan) kol­la­rını ken­dine çek. İşte bu ikisi Fi­ra­vun ve onun adam­la­rına karşı Rab­bin ta­ra­fın­dan iki kesin de­lil­dir. Çünkü onlar, yol­dan çıkan bir kavim ol­muş­lar­dır.” (diye ses­le­nildi)

Musa dedi ki: “Rab­bim! Ben on­lar­dan bi­rini öl­dür­müş­tüm, beni öl­dür­me­le­rin­den kor­ku­yo­rum.”

“Kar­de­şim Harun’un dili be­nim­kin­den daha düz­gün­dür. Onu da beni doğ­ru­la­yan bir yar­dımcı ola­rak be­nimle bir­likte gön­der. Zira bana ya­lan­cı­lık it­ha­mında bu­lun­ma­la­rın­dan en­dişe edi­yo­rum.”

Allah bu­yurdu: “Seni kar­de­şinle des­tek­le­ye­ce­ğiz ve size öyle bir kud­ret ve­re­ce­ğiz ki, âyet­le­ri­miz sa­ye­sinde onlar size eri­şe­me­ye­cek­ler. Siz ve size tabi olan­lar üstün ge­le­cek­si­niz.”13

Küçük günahlara gelince: Bunlar da iki kısımdır

  1. a) Nefret uyandıran küçük günahlar ki; bunlar işleyene karşı her görenin tabiatında nefret ve istikrah uyandıran küçük günahlardır. Gizlice bir lokma aşırmak gibi. Satılan bir şeyi tartarken, mesela, bir iki kiraz tanesi eksik tartmak gibi günahlardır ki; bunlar ne kadar küçük olsalar da bu günahı işleyenin basitliğine ve aşağılığını ifade ettiğinden Peygamberler gerek kasten gerek sehven böyle iğrenç küçük günahlardan da muhafaza edilmişlerdir.
  2. b) Nefretlik vermeyen küçük günahlardan da peygamber olduktan sonra muhafaza edilmişlerdir. Taftâzânî, Şerh-i Mekasıd’da bu içtihadı benimsemiştir.14 Fakat Teftâzânî, Şerh-i Akaid’de: Cumhura göre peygamberlerden kasten küçük günâhların sâdır olması câiz görülmüş olduğunu zikretmektedir. Fakat bu, câizliğin bilfiil olmasını gerektirmez. Sonra sehven küçük günahların sâdır olmasının câizliğinde ittifak bulunduğu bildirilmiştir.15

Ce­lâ­led­dîn-i Dev­vânî şöyle de­miş­tir:

“Selef âlim­leri ve büyük hadîs âlim­le­rine göre pey­gam­ber­ler, pey­gam­ber ola­rak gön­de­ril­dik­ten sonra büyük gü­nah­la­rın her çe­şi­din­den, gerek kas­ten gerek sehven/yanılarak ilâhî ko­runma al­tın­da­dır­lar. Yine böyle, kas­ten iş­le­nen küçük gü­nah­lar­dan da ko­run­muş­lar­dır. Eğer Pey­gam­ber­lere, yalan ve günah iş­le­dik­le­rine dair bir ri­va­yet nak­lo­lu­nursa, o ri­va­yet âhad yo­luyla nak­le­dil­mişse red­do­lu­nur, te­vâ­tür yo­luyla nak­lo­lun­muşsa tevil edi­lir.”16

Peygamberler, Şeriat’a ters düşen itikad, söz ve uygulamalardan da ma’sûmdurlar

  1. a) Peygamberler, Allah Teâlâ’nın zatını, sıfatlarını ve fiillerini bilmede yakîn derecesinde ilim sahibidirler. Bu konuda peygamberlerde şüphenin ve cehâletin bulunması icma ile muhaldir.
  2. b) Peygamberler, dinin tebliğinde; kasten, sehven ve unutarak da olsa hata etmekten korunmuş olmaları icma ile sabittir. Dünya işlerinde de peygamberler kasten veya unutarak ve hata ile ister rıza halinde ister öfkeli iken ister ciddi ister şaka ile olsun, ister sıhhatli iken ister hasta halinde olsun hatalı söz söylemekten yine korunmuşlardır. Bu konuda da selefin icmâı vardır.

Hadis ki­tap­la­rı­mızda yer alan Pey-gam­be­ri­miz’in, na­maz­daki kı­salt­ması ise seh­ven olmuş, unut­mak­tan ol­ma­mış­tır. Zira sehiv, kal­bin bir meş­gu­li­ye­ti­dir, unutma ise bir gaf­let­tir, bir rûhî afet­tir. Pey­gam­ber­ler ise gaf­let­ten son de­rece ko­run­muş­lar­dır.

  1. c) Peygamberlerin halleri de tebliğin bir sonucu olduğundan selefin muhakkık/araştırıcı büyük âlimleri, peygamberlerin büyük günahlardan korunduğu gibi küçük günahlardan da korunmuş oldukları içtihadında bulunmuşlardır. Zira selef, peygamberlere kayıtsız şartsız tâbi olmanın bu sûretle gerçekleşeceğini söylemişlerdir. İmam Ebû Hanife’nin, İmam Mâlik’in ve İmam Şâfiî’nin görüşleri de böyledir.”17

Ay­rıca ilim eh­li­nin icmâı ile sabit bir ger­çek­tir ki; pey­gam­ber­le­rin ci­sim­leri şey­ta­nın zarar ver­me­sin­den ko­run­duğu gibi kalp­leri de şey­ta­nın ves­vese at­ma­sın­dan, şey­tan­la­rın ve cin­le­rin batıl olan bir şeyi hak diye, vahiy ol­ma­yanı bu va­hiy­dir diye bir şeyi kal­bine at­ma­la­rın­dan da ko­run­muş­tur­lar. Bu ko­nuda şu âyet-i ke­rîme de­lil­dir:

“(O bütün) gaybı bi­len­dir. Öyle ki gay­bına kim­seyi mut­tali etmez. Ancak be­ğe­nip seç­tiği pey­gam­ber hariç. Çünkü O, el­çi­si­nin önün­den, ar­dın­dan gö­zet­le­yi­ci­ler (mu­ha­fız me­lek­ler) dizer. Ta ki (o pey­gam­ber­ler, o elçi me­lek­le­rin), Rab­le­ri­nin gön­der­dik­le­rini hak­kıyla (ken­di­le­rine) teb­liğ etmiş ol­duk­la­rını (ya­ki­nen) bil­sin(ler). (Allah, pey­gam­ber­le­rin) ya­nında olup bi­ten­leri (on­la­rın her ha­lini il­miyle) ku­şat­mış, her şeyi (bütün in­ce­lik­le­riyle) bir bir say­mış (tes­bit etmiş)tir.” 18

  1. – Sabûnî, Muhammed Ali, en-Nübüvvetü ve’l-Enbiyâ, s.72-73. ↩︎
  2. – Teftâzânî, Şerhu’l-Mekâsıd, II, 195. ↩︎
  3. – En’âm, 6/75. ↩︎
  4. – Yıldızlarıyla, ay ve güneşiyle gökleri ve yeri gösteriyor; bütün âlemlerin yüce bir iradeye tâbi olduğunu ve bunları idare eden rububiyyetin sırlarını ve kanunlarını kalbine atıyorduk. (M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, III, 1966.) ↩︎
  5. – Yakîn, vâkıaya mutabık, şek bulunmayan, şüphe karışmayan, nakzına ihtimal olmayan kesin ilim, inanç demektir. (M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, I, 201 ve krş. Bakara:4.) ↩︎
  6. – Hz. İbrâhîm yıldızı, ayı ve güneşi görerek “Bu benim Rabbim ha!” dedi. Yıldızın, (ayın ve güneşin) bir insanın rabbi olabileceğini mümkün görmeyerek etrafındakilere bir ta’rîz (söz dokundurmak) yaptı. Sözlerinin iltizâmî (bir şeye ondan ayrılmamacasına sarılma, bir şeyi kendi üzerine lazım kılma) olmayıp ilzâmî (muhatabı susturmak, doğruyu kabul ve itiraf ettirmek) ve inkârî (reddetmek, kabul etmemek) olduğunu anlatmak için Rabbine olan ihtiyacını itiraf etti. (M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, III, 1966-1968.) ↩︎
  7. – En’âm sûresi (6), 74-80. (Kur’ân-ı Kerîm ve Meâl-i Şerîfi, Elmalılı M. Hamdi Yazır, Hazırlayan ve Notlandıran, Ertuğrul Özalp, shf: 138.) ↩︎
  8. – Teftâzânî, Şerhu’l-Mekâsıd, II, 195. ↩︎
  9. – M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, III, 453-454. (Sadeleştiren, Heyet. Azim dağ.) ↩︎
  10. – Tâhâ, 20/115. ↩︎
  11. – Tâhâ, 20/116-121. ↩︎
  12. – Tâhâ, 20/122-123. ↩︎
  13. – Kasas, 28/30-35. ↩︎
  14. – Teftâzânî, Şerhu’l-Mekâsıd, II, 193-194. ↩︎
  15. – Teftâzânî, Şerhu Akâidi’n-Nesefî, s. 131-132. ↩︎
  16. – Cemâl ale’l-Celâl, s. 357-358, İstanbul, Matbaa-i Âmire, h. 1301. ↩︎
  17. – Miras, Kâmil, Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi, IV, 295-298. ↩︎
  18. – Cin, 72/26-28. ↩︎