Şah-⁠ı Nakşibend

Asıl ismi Hace Mu­ham­med b. Mu­ham­med Ba­ha­ed­din el-Bu­harî olan Nak­şi­ben­diyye ta­ri­ka­ti­nin ku­ru­cusu, 718/1318 se­ne­sinde Bu­hara ya­kın­la­rında bu­lu­nan Kasr-ı Hin­dü­van (daha sonra ismi Kasr-ı Ari­fan ola­rak de­ğiş­miş­tir.) ka­sa­ba­sında doğdu. Ta­ri­ka­tı­nın men­sup­la­rınca Şah-ı Nak­şi­bend is­miyle bi­li­nir. Bu la­ka­bın hafi zik­rin kalpte bı­rak­tığı nakşa bir işa­ret ol­duğu kabul edi­lir.

Ba­ha­ed­din üç gün­lük bebek iken, o sı­rada köyde bu­lu­nan de­de­si­nin mü­şidi Mev­lana Baba Sem­masî Haz­ret­leri ta­ra­fın­dan ma­nevî evlat ola­rak kabul edil­miş ve ter­bi­yesi ile Emir Külâl gö­rev­len­di­ril­miş­tir. Muh­te­me­len ev­li­lik ça­ğına gelip de (15 ya­şın­daydı); de­de­si­nin, şey­hi­nin gö­rü­şünü almak için gön­der­diği vakte kadar Baba Sem­masî (k.s)’yi gör­me­mişti.

Uzun yıl­lar ter­bi­ye­siyle gö­revli olan Emir Külâl Haz­ret­le­ri­nin ya­nında kaldı. Henüz ke­male er­me­me­sine rağ­men ha­lin­den mutlu gö­rün­mesi üze­rine mür­şidi onu tek­keye ab­dest suyu ta­şı­makla gö­rev­len­dirdi. Bu dö­nemde gör­düğü rüya üze­rine yak­la­şık bir asır evvel vefat etmiş bu­lu­nan Ab­dul­ha­lik-ı Güc­dü­vani (k.s)’nin ru­ha­ni­ye­tine in­ti­sab ede­rek üveysî la­ka­bını aldı. Bir gün kab­ris­tanda do­la­şır­ken, ya­kında vefat eden Sem­masî’den Güc­dü­vanî Haz­ret­le­rine kadar ula­şan su­fi­leri mana âle­minde mü­şa­hede etti. Ab­dul­ha­lik-ı Güc­dü­vanî (k.s)’den, dinin emir ve ya­sak­la­rına uy­ması, azi­met­lere sadık kal­ması, Pey­gam­ber Efen­di­miz (s.a.v) ve as­ha­bı­nın yo­lun­dan git­mesi hu­su­sunda tav­si­ye­ler aldı. Bu ha­dise ru­hunda büyük de­ği­şik­lik­ler ya­pa­rak cehrî zi­kir­den hafî zikre yö­nel­me­sine sebep oldu.

Bun­dan sonra Emir Külâl (k.s) Haz­ret­le­rine say­gı­sında bir azalma ol­ma­ma­sına rağ­men, onun mürid hal­ka­sın­dan ay­rı­la­rak ken­di­sini hafî zikre ver­meye baş­ladı. Bu durum diğer der­viş­ler ara­sında hu­zur­suz­luk çı­karsa da, Emir Külâl Haz­ret­leri bu tu­tum­la­rı­nın yan­lış ol­du­ğunu söy­le­ye­rek Hace Ba­ha­ed­din’i sa­vundu.

Uzun süre devam eden mü­rid­lik dev­rini bi­tir­dik­ten sonra doğ­duğu köye dö­ne­rek kendi mü­rid­le­rini ye­tiş­tir­meye baş­ladı. İkinci hac yol­cu­lu­ğunda Herat’a uğ­ra­dığı sı­rada Zey­niyye ta­ri­ka­tı­nın ku­ru­cusu Zey­nüd­din el-Hafi’yi zi­ya­ret etti. Daha sonra hü­küm­dar Mu­i­züd­din Hü­se­yin’in da­vet­lisi ola­rak yine Herat’a git­miş ve ta­ri­ka­tı­nın esas­la­rını ve ta­sav­vuf an­la­yı­şını hü­küm­dara ak­tar­mıştı.

Dö­ne­mi­nin su­fi­leri ve mü­der­ris­leri ken­di­sine saygı duy­muş, o da dev­ri­nin âlim­le­rine hür­met et­miş­tir.

3 re­bi­u­lev­vel 791/1389 ta­ri­hinde doğ­duğu köyde Refik-i Ala’ya ka­vuştu. Ce­na­ze­sinde şu bey­tin okun­ma­sını is­te­mişti:

Büyük müf­lis­le­riz kö­yünde ey şah,

Ce­ma­lin­den kı­la­rız şey’en lil­lah .

Kasr-ı Ari­fan köyü, daha sonra Ba­had­din adını almış ve ta­ri­ka­tın ya­yıl­ma­sına pa­ra­lel ola­rak Şey­hin me­za­rı­nın çev­re­sinde bir kül­liye vü­cuda gel­miş­tir. Bu­ha­ra­lı­lar onu “be­layı de­fe­den Hace” ola­rak anmış ve şeh­rin ma­nevî ko­ru­yu­cusu kabul et­miş­ler­dir. Hace Ba­ha­ed­din Nak­şi­bend’in ma­nevî mev­cu­di­yeti, Bu­hara’nın Orta Asya Müs­lü­man­ları için bir ilim mer­kezi ol­ma­sında önemli yer tutar.

Şah- Nak­şi­bend haz­ret­le­ri­nin ta­sa­vufî gö­rüş­le­rini hâvi her­hangi bir eseri gü­nü­müze ulaş­ma­mış­tır. Bu yüz­den ancak ken­disi hak­kında telif edil­miş eser­lerde nak­le­di­len men­kı­be­le­rin­den bazı fi­kir­ler edi­ne­bi­li­yo­ruz. Bun­la­rın baş­lı­ca­ları; Fah­red­din Ali Sâfî’nin Re­şe­hât’ı, Ab­dur­rah­man-ı Câmî’nin Ne­fe­hât’ı, Se­la­had­din-i Ba­hari’nin Enîsü’t-Ta­li­bîn’i ve Hâce Mu­ham­med Pârsâ’nın Ri­sale-i Kud­siyye’sidir.

Hâce Mu­ham­med Pârsâ, da­madı Hâce Ala­ed­din Attar, ve Mev­lana Yakub Çerhi önemli ha­li­fe­le­ri­dir. Yakub Çerhi’nin ta­le­besi Ubey­dul­lah Ahrâr, Nak­şi­bendi ta­ri­ka­tı­nın Orta Asya ve tüm İslam ale­mine ya­yıl­ma­sında önemli rol üst­len­miş­tir.