Tasavvuf

Tasavvuf, kültür ve medeniyetler gibi hakkında çok ve farklı tanımlar olan bir kavramdır.

Bazı mu­ta­sav­vıf­lar, hü­küm­dar­lığa kadar varan maddî üs­tün­lük­le­rini, ilâhî hu­zura ere­bil­mek için ra­hat­lıkla feda ede­bi­li­yor­lardı. Bunu gö­ren­ler on­lara fu­kârâ di­yor­lardı.

Zev­kine er­dik­leri o âlem on­ları dün­ya­dan ko­pa­rı­yor; dağ, şehir ve yol­lara dü­şe­rek irşad ve teb­liğle uğ­ra­şı­yor­lardı. Bu hal­le­rini gö­ren­ler on­lara sey­ya­hîn di­yor­lardı.

Her şey on­lara mah­rem ol­makla ga­rip­lik­ten kur­tu­lur­ken, sey­rine dal­dık­ları ölüm­süz­lük ufku on­ları, sol­maya mah­kûm dün­yada garip ol­maya ça­ğı­rı­yordu. Bu yüz­den on­lara gu­râbâ de­ni­yordu.

Onlar, zevk için, obur­luk için değil, ya­şa­ya­bil­mek için çok defa as­gari öl­çüde ye­dik­le­rin­den, özel­likle sa­dece yemek için ya­şı­yor­lar­mış gibi dav­ra­nan­lar ve yeme-içme öl­çü­le­rine kulak ver­me­yen­ler ta­ra­fın­dan cû­iyye diye ad­lan­dı­rı­lı­yor­lardı.

Gönül sır­la­rın­dan ha­ber­dar olan bu mü’min­lere ay­rıca ehl-i kalb, ehl-i Hakk, ehl-i tev­hîd, ehl-i takva ismi de ve­ri­li­yordu.¹

Ta­sav­vuf, zaman ve mekân ba­kı­mın­dan de­rin­lik ve ge­niş­liğe sahip bir ya­şama alanı bul­muş ve asır­lar boyu devam et­miş­tir. Onun için onu bu böl­ge­ler­deki tüm gö­rü­nü­şüyle tarif etmek pek zor­dur.

Sa­habe yo­lunu iz­le­yen, Allah’ı de­vamlı ola­rak zik­re­den, kalb te­miz­li­ğini her şeyin üs­tünde tutan, ken­di­le­rini gaf­let ve dünya ha­ya­tı­nın kötü et­ki­le­rin­den ko­ru­yan, iç kuv­vet­le­rini ve ruhî ka­bi­li­yet­le­rini ge­liş­tir­meye ça­lı­şan mü’min­le­rin yo­luna ta­sav­vuf den­miş­tir.

Ta­sav­vuf, ma­ri­fe­tul­lah de­ni­len Yüce Allah’ı ta­nı­mak ve nefsi tez­kiye etmek için ge­rekli olan bilgi ve eği­timi veren İs­lâmî bir ilim­dir.

Yine ta­sav­vuf, in­sa­nın Yüce Allah ta­ra­fın­dan se­vil­mesi ve buna bağlı ola­rak da Yüce Mevla’yı sev­mesi için ge­rekli olan hu­sus­ları an­la­tır, ka­zan­dı­rır.

Şunu da bil­mek lazım ki, rû­hânî ve ilâhî âleme ait bin­lerce te­cel­liyi içinde bu­lun­du­ran ta­sav­vuf; özü iti­ba­riyle, dile ge­ti­ril­mek­ten uzak­tır. Bu ko­nuda söy­le­ne­cek söz­ler, bir oluşu ifade etme za­ru­re­ti­nin sü­rük­le­diği mec­bu­ri­ye­tin bir ürü­nü­dür.

Ni­te­kim bir iç tec­rü­be­nin ka­zan­dır­dığı bil­gi­ler, o tec­rü­beyi ya­şa­ma­yan­la­rın te­rim­le­riyle yan­sı­tı­la­maz; diğer ifa­de­siyle dinin za­hi­rini de aşan bir iç tec­rü­be­nin ka­zan­dır­dığı bil­gi­ler, ge­ride bı­rak­tığı şu­be­le­rin te­rim­le­riyle açık­la­na­maz.

Ay­rıca ta­sav­vu­fun ta­rif­leri, mu­ta­sav­vıf­la­rın du­rum­la­rına göre de ya­pıl­dı­ğın­dan bu ta­nım­lar, onun mer­te­be­sin­den, mizaç ve meş­re­bin­den, sos­yal du­ru­mun­dan ve ta­sav­vufî ha­yata gir­me­den ön­ceki ya­şa­yı­şın­dan et­ki­le­nir. Yine bu fark­lı­lık, bazen ta­sav­vufu öğ­ren­mek is­te­yen­le­rin du­rum­la­rına göre cevap ver­mek­ten kay­nak­la­nır.

Örnek ola­rak bir kaç tarif ve­re­bi­li­riz:

Cü­neyd Bağ­dâdî (v.298/910)’ye göre ta­sav­vuf, Allah’ın seni sen­den gi­de­rip, ken­di­siyle diri kıl­ma­sı­dır.

Maruf Kerhî (v.200/815), Ta­sav­vuf, ha­ki­kat­lere sa­rıl­mak ve hal­kın elinde bu­lu­nan şey­ler­den ümidi kes­mek­tir.

Ebû Sü­ley­man Dâ­rânî (v.215/830), Ta­sav­vuf, kulun bütün fi­il­le­rini Hakk’dan bil­mesi ve daima Hakk ile ol­ma­sı­dır.

İs­mail b. Nü­ceyd (v.366/876), Ta­sav­vuf, ilâhî emir ve ya­sak­lar al­tında sab­ret­mek­tir.

Ku­şeyrî (v.464/1073), Ta­sav­vuf, ma­si­va­dan müs­tağni olmak, bi­lin­me­meyi ih­ti­yar etmek ve ha­yırlı ol­ma­yan şey­ler­den sa­kın­mak­tır.²

Diğer ta­raf­tan Ta­sav­vuf’un as­lını, Pey­gam­be­ri­mi­zin ve as­ha­bın ya­şa­yış tar­zında gör­mek­te­yiz.

Hz. Pey­gam­be­ri­miz (s.a.v), çok sade ve mü­te­vazı ya­şardı. Ça­ğında güçlü bir dev­let kur­muş ol­duğu halde dün­yaya il­ti­fat et­me­miş, kul­lu­ğuyla if­ti­har et­miş­tir. Mu­ta­sav­vıf­lar da bu ko­nuda O’nun yo­lunu iz­le­meye ça­lış­mış­lar­dır.

Çok cö­mert idi. Daima sa­daka verir, fakir olu­rum diye en­dişe et­mezdi. As­ha­bına, dün­yaya ka­pıl­ma­mayı, Allah’a yak­laş­ma­nın ancak na­file iba­det­lerle, namaz kıl­makla, sabır ve te­vek­külle, helal ka­zançla, zik­ret­mekle ola­bi­le­ce­ğini söy­ler, kalb te­miz­li­ğine çok önem ve­rirdi.

Gece na­ma­zını ihmal etmez ve “Farz na­maz­dan sonra en üstün namaz, gece na­ma­zı­dır.”³ bu­yu­rurdu.

Nefis tez­ki­ye­sine iman ve İslâm’ın üs­tünde bir yer ver­miş, bunu İhsan sö­züyle ifade et­miş­tir. İhsan, Allah’a, O’nu gö­rü­yor­muş gibi iba­det et­men­dir, çünkü sen O’nu gör­mü­yor­san da O seni gö­rü­yor⁴bu­yur­muş­tur.

Ay­rıca Müs­lü­man­ları zikre teş­vik et­miş­tir. “Allah’ı zik­re­denle et­me­ye­nin farkı, diri ile ölü­nün farkı gi­bi­dir”⁵ bu­yur­muş­tur.

Ashab-ı Kirâm da ken­disi gibi zühd ve takva yo­lunda idi­ler. Ni­te­kim ta­sav­vuf, asr-ı sa­a­dette var olan zühd ve takva ya­şa­yış ve an­la­yı­şıyla il­gili bil­gi­le­rin ted­vin edil­me­siyle vücut bul­muş bir ilim­dir. Yani Sa­habe ve tâ­biûn dev­rinde ruh­lara hâkim olan Allah kor­kusu ve zühd ha­re­keti daha sonra ta­sav­vuf is­miyle şöh­ret bul­muş­tur.

Ta­biûn dev­rin­den iti­ba­ren, İslâm dev­le­ti­nin sı­nır­la­rı­nın ge­niş­le­mesi ve çe­şitli ırk, din, dil ve kül­türe sahip in­san­la­rın İslâm top­lumu içine gir­miş ol­ma­ları, or­taya çıkan dini me­se­le­lere çözüm bul­mada ilmî ve fikrî ha­re­ket­lerde bir can­lı­lığa sebep ol­muş­tur. Bu ilmî fa­a­li­yet­ler içinde bu­lu­nan­lara, uğ­raş­tık­ları bilim da­lına uygun isim­ler ve­ril­miş­tir. Me­selâ Tef­sir İl­miyle meş­gul olan­lara mü­fes­sir, Hadis’le iş­ti­gal eden­lere Mu­had­dis, Kelam İlmi sa­ha­sında ça­lı­şan­lara Mü­te­kel­lim, ça­lış­ma­la­rını Fıkıh ala­nına tek­sif eden­lere Fakîh de­nil­diği gibi; dün­ya­dan yüz çe­vi­rip Allah’a yö­ne­len, ri­ya­zet ve iba­detle ruhî ka­bi­li­yet­le­rini ge­liş­tir­meye ça­lı­şan mü­te­dey­yin Müs­lü­man­lara da sûfî, mu­ta­sav­vıf ismi ve­ril­miş­tir.⁶

Fıkıh, kelam ve hadis gibi ilim­ler, hicri bi­rinci ve ikinci asır­larda ted­vin edil­meye baş­lan­dığı gibi ta­sav­vuf İlmi de, bu asır­larda mü­dev­ven hale ge­ti­ril­meye ça­lı­şıl­mış­tır. Fıkıh, iba­det­le­rin zahir kıs­mını in­ce­li­yor, ta­sav­vuf da, iba­de­tin ga­yesi olan huşu’, huzûr gibi bâ­tınî yö­nünü tet­kik edi­yordu. Bunun için ta­sav­vuf’a bâ­tınî fıkıh’da denir.

2. Tasavvufun Konusu ve Gayesi

Ta­sav­vu­fun ko­nusu Allah, var­lık ve in­san­dır. İn­san­lar, Allah’a kul olmak ve O’nun rı­za­sına uygun ya­şa­mak için ya­ra­tıl­mış­lar­dır.⁷ Ta­sav­vuf, Yüce Allah’ı, ayet ve ha­dis­le­rin ar­dın­dan, keşif ve vecd yo­luyla da ta­nıt­maya ça­lı­şır.

Ta­sav­vuf, in­san­ları, Allah’tan hoş­nut ve Allah’ın da ken­di­le­rin­den hoş­nut ol­duğu, Allah’ı seven ve Allah ta­ra­fın­dan se­vi­len kul­lar ha­line ge­tir­mek ister. On­ları mut­takî de­ni­len insan-i kâmil mer­te­be­sine yük­sel­tir.

Ta­sav­vu­fun ko­nusu, kı­saca “ta­hal­luk ve ta­hak­kuk­tur” da de­ni­le­bi­lir. Yani İslâm ah­la­kını iyice öğ­ren­mek “ta­hal­luk” ve onu gü­zelce ya­şa­mak demek olan “ta­hak­kuk” ta­sav­vu­fun ana ko­nu­su­dur.

Yine Ta­sav­vuf, başta farz­lar ve ha­ram­lar olmak üzere, tüm ilahî emir ve ya­sak­lara takva se­vi­ye­sin­den uya­rak ruhun tas­fi­ye­sini ve nef­sin tez­ki­ye­sini ger­çek­leş­tir­meyi hedef alır.

Aynı şe­kilde ma­nevî ma­kam­lar, hal­ler, vecd, is­tiğ­rak ve mu­hab­bet gibi duy­gu­lar da ta­sav­vu­fun ko­nu­ları ara­sında bu­lu­nur.

1. Sühreverdî, Avârifu’l-Meârif, 6. bab. ↩︎
2. Bu konuda bak. Kuşeyrî, er-Risâle, 150; Mevlânâ Câmî, Nefhatu’l-Üns, 156; Seyyid Şerif Cürcânî, Ta’rifât, 40; Attâr, Tezkiretu’l-Evliyâ, I., 195; Ebû Nuaym, Hilye, I., 23; es-Sülemî, Tabakât, 454; İbn Haldûn, Mukaddime, (tasavvuf babı); Sülemî ve Tasavvufî Tefsiri, 2; Kur’ân ve Sünnete Göre Tasavvuf, 15-18; İşarî Tefsir Okulu, 12; Erol Güngör, İslâm Tasavvufunun Meseleleri, 18 vd.; S. Eraydın, Tasavvuf ve Tarikatlar, 18 vd. ↩︎
3. Müslim, el-Câmiu’s-Sahîh, I., 501. ↩︎
4. Buhârî, İmân, 37; Müslim, Îmân, 57; Ebû Davûd, Sünen, 16; et-Tirmizî, Îmân, 4; İbn Mâce, Mukaddime, 9; Ahmed b. Hanbel, Müsned, I., 51. ↩︎
5. Buhârî, Da’âvât, 67 ↩︎
6. İsmail Cerrahoğlu, Tefsir Tarihi, D.İ.B. Yayınları, Ankara 1982, II., 6. ↩︎
7. Zâriyat, 51/56 ↩︎