Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Teoriden Reele Tarihsel ve Modern Sahabe Tenkitçiliğinin Anlamı

57. Sayı · 2019/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Giriş

Kur’ân-ı Kerim, Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­miz’i “âlem­lere rah­met”1 bir mis­yonla ta­nım­lar. Onun âlem­lere rah­met ola­rak gön­de­ril­mesi salt ta­rih­sel bir ki­şi­lik ola­rak ele alın­ma­sına mâ­ni­dir. Âlem­lere rah­met vasfı, Onun ge­tir­diği ilahî me­sajla ve bu me­sa­jın beşer eliyle insan ha­ya­tına tat­bi­ka­tıyla ala­ka­lı­dır. Bir yerde sa­habe me­se­lesi tar­tı­şı­lı­yorsa bu tar­tış­ma­la­rın gelip bu me­saja do­kun­ma­ması dü­şü­nü­le­mez.

Sa­habe al­gı­mız, din al­gı­mızı da be­lir­le­yen bir ni­rengi nok­ta­sı­dır. On­la­rın din al­gı­sı­nın te­şek­kül et­me­sinde oy­na­dık­ları be­lir­le­yici rol, mo­dern dö­nem­lere has bir tar­tışma ko­nusu de­ğil­dir kuş­ku­suz. Sa­habe me­se­lesi, ehl-i sün­net ve diğer fır­ka­lar ara­sın­daki en kadîm ih­ti­laf ko­nu­la­rı­nın ba­şında gelir. Bir diğer ifade ile ehl-i sün­net ve bidat fır­ka­la­rını tef­rik eden temel me­se­le­ler­den bi­ri­si­dir. Ta­rihî bir prob­lem alanı ol­duğu kadar mo­dern bir prob­lem ala­nını da teş­kil eder. Bu se­beple de, sa­habe al­gısı; Müs­lü­man­ları, dün ol­duğu gibi bugün de ya “bir bölen”, ya da “bir bir­leş­ti­ren” özel­li­ğiyle dinî, fikrî, si­yasî ve ic­ti­mâî ha­ya­tı­mızda öne­mini ko­ru­mak­ta­dır.

Sahih bir İslam ta­sav­vuru için sahih bir sa­habe ta­sav­vuru el­zem­dir. Bun­dan kas­tın sa­ha­bi­le­rin ta­rihte ya­şan­mış bi­rey­sel se­rü­ven­leri ol­ma­dığı âşi­kâr­dır. Bun­dan kasıt, ev­ve­le­mirde, on­la­rın Pey­gam­ber Efen­di­miz’in öğ­re­ti­le­rini bize ak­tar­ma­ları ve bu öğ­re­ti­le­rin so­yut­tan so­muta tarih tec­rü­be­sine ev­ril­me­sinde bir özne ola­rak oy­na­dık­ları rolle il­gi­li­dir.

Onlar, vah­yin inzal ol­duğu dö­ne­min hem ak­tör­leri hem de şâ­hit­le­ri­dir­ler. Ra­sû­lul­lah’ın (s.a.v) iba­det­ler­den ahlâk öğ­re­ti­le­rine, savaş mey­dan­la­rın­dan dev­let yö­ne­ti­mine, ti­ca­ret­ten aile re­is­li­ğine va­rana kadar ta­sar­ru­fat­la­rına ta­nık­lık eden tek ne­sil­dir. On­la­rın ta­nık­lık­ları ve buna bi­nâen yap­tık­ları ak­ta­rım­lar ol­masa Pey­gam­berî mi­rasa ulaş­mak söz ko­nusu ola­mazdı. Bu da ol­ma­dan mü­te­kâ­mil an­lamda bir akide, ahlâk, hukuk ve iba­det sis­te­min­den bah­se­di­le­mezdi ve bun­dan neşet eden bir me­de­ni­yet tec­rü­be­si­nin vücut ver­mesi de müm­kün ol­mazdı. Bu da ko­nu­nun sahih bir İslam ta­sav­vu­ruyla ne kadar ala­kalı ol­du­ğunu gös­ter­meye yeter.

Sahabe İhtilaflarında Kadîm Olanla Modern Olan Arasındaki Fark

Hem eski hem mo­dern hem de bir­bi­riyle ilin­tili ve bir­bi­rini bes­le­yen bir me­se­le­den bah­se­di­yo­ruz. Çünkü ilk dönem fır­ka­la­rın sa­habe yak­la­şım­ları kendi dö­nem­le­rini et­ki­le­mekle kal­ma­mış, bu­günü de et­ki­le­miş­tir. Bun­dan do­la­yı­dır ki sa­habe me­se­le­sini etüd eder­ken ih­ti­laf­la­rın kö­ke­nine inmek za­ru­reti hasıl ol­mak­ta­dır. İslam ta­ri­hi­nin ilk dö­nem­le­rinde ya­şan­mış olay­lara mü­ra­caat et­me­den bu­güne dair sahih bir okuma yap­mak pek müm­kün ol­ma­mak­ta­dır.

Evet, kadîm ve mo­dern sa­habe ten­kit­çi­liği bazı nok­ta­larda bu­luşsa da, bu durum ya­pı­lan ten­kit­le­rin sâ­ik­leri ve iş­le­yiş tar­zı­nın her zaman aynı ol­duğu ma­na­sına gel­mez. Bu ne­denle de ta­rih­sel olan ten­kit­lerle mo­dern olan­ları ta­ma­men aynı ka­te­go­ride tut­ma­mak ge­re­kir. Fakat bu ten­kit­le­rin bir­bi­rin­den ta­ma­men kopuk ol­du­ğunu dü­şün­mek de ol­dukça yan­lış­tır. Zira kadim sa­habe ten­kit­çi­li­ği­nin, ashâb-ı kirâm hak­kın­daki bir­çok ar­gü­manı, özel­likle de Mu­te­zile’nin bazı fi­kir­leri, kimi aka­de­mik mah­fil­lerde çağ­daş form­lar içinde ya­şa­mak­ta­dır. Bu da biz­lere Şia, Ha­ricî ve Mu­te­zile gibi kadîm sa­habe ten­kit­çi­li­ği­nin sa­dece mâ­zi­den bir haber ni­te­li­ğine bü­rün­müş bir konu ol­ma­dı­ğını gös­ter­mek­te­dir. Yani me­se­le­nin ta­rihî ar­kap­lanı bu­günü de et­ki­li­yor.

Bir de me­se­le­nin mo­der­ni­teyle iliş­kili yönü var­dır. O da, ta­rih­sel olan­dan ba­ğım­sız ol­ma­makla be­ra­ber ta­rih­sel olanı da ken­disi için bir da­ya­nak nok­tası kılan mo­dern sa­habe aleyh­tar­lı­ğı­dır. Bun­la­rın amacı genel an­lamda İslam’ı sa­ha­be­den ve do­la­yı­sıyla Pey­gam­ber Efen­di­miz’in beyan mi­ra­sın­dan izole ede­rek anlamak/anlamlandırmak ve son­ra­sında da bu yön­temi kit­le­sel­leş­tir­mek­tir. Özünde bir din mü­hen­dis­liği po­je­sini ba­rın­dı­ran ve re­fe­rans kay­nak­ları mo­dern olan bir akım.

Mo­dern dö­neme ait olan sa­habe ten­kit­çi­li­ğini ta­rihî sa­habe tar­tış­ma­ları bes­le­mekle be­ra­ber iki­si­nin aynı ol­ma­dı­ğını, amaç­la­rı­nın ve temel itici gü­cü­nün farklı ol­du­ğunu şunun için zik­re­di­yo­rum: Mo­dern olan sa­habe ten­kit­çi­liği ta­rihî olanla özde bu­luşsa da en­ni­hâ­ye­tinde bu fır­ka­larla da ciddi so­run­ları var­dır. Çünkü mo­dern ola­nın mo­dernle bu­luş­ma­yan bütün İs­lamî fır­ka­larla, renk­leri ne kadar de­ği­şik olursa olsun bütün İs­lamî yo­rum­larla prob­lemi var­dır. Zira mo­dern din ten­kit­çi­li­ğin var­lık se­bebi, Müs­lü­man din al­gı­sını hangi ekole ait olursa olsun mo­dern çiz­giye çek­mek, çağ­daş de­ğer­lerle bu­luş­tur­mak­tır.

Müs­lü­man dün­ya­daki mo­der­nist damar, sa­ha­beyi sün­net­ten kur­tul­ma­nın veya en azın­dan sün­ne­tin gü­ve­nir­li­liği et­ra­fında şüphe uyan­dır­ma­nın bir aracı ola­rak tav­zif et­mek­te­dir. Ten­kit­le­rin oluş­tur­duğu şüphe dal­ga­ları sün­ne­tin dini ta­nım­lama gü­cünü sı­nır­la­mak­ta­dır.

Mo­dern sa­habe ten­kit­çi­le­ri­nin ön­ce­likli sorun alanı gör­düğü şey, mo­dern dünya de­ğer­le­rine ay­kırı gör­dük­leri ha­dis­ler­dir. Bu tür ri­va­yet­le­rin râ­vi­le­rine ve tabi ki ilk râ­vî­ler olan sa­ha­beye yük­len­mek, on­la­rın ta­rihte oy­na­dık­ları rolle il­gili ol­mak­tan çok bu tür ri­va­yet­leri nak­let­me­le­riyle ala­ka­lı­dır. Vel­hâ­sıl, sa­ha­be­nin gü­ve­nir­li­liği nok­ta­sında oluş­muş müs­bet ka­na­at­leri sars­mak ay­kırı ha­dis­ler­den kur­tul­ma­nın bir yo­lu­dur. “Al­gıda se­çici” dav­ra­nan mo­der­nist çizgi, hadis il­mine bir nakil bi­limi ola­rak yak­laş­mı­yor, bu me­yanda asır­lar boyu devam eden ule­mâ­nın ko­lek­tif gay­ret­le­ri­nin so­nucu ola­rak mey­dana gel­miş bi­lim­sel usûl di­sip­li­nini de cid­diye al­mı­yor. Temel çıkış nok­tası mo­dern man­tık di­sip­li­ni­nin te­o­rik ar­gü­man­ları ve bi­lim­sel ve­ri­lere mebnî ol­du­ğunu iddia et­tiği mo­dern dünya gö­rü­şü­dür. Böy­lece Müs­lü­man bi­lin­ci­nin mo­dern çiz­gide bir “yapı-bozum”u he­def­len­mek­te­dir.

Ka­na­a­timce, ehl-i sün­net coğ­raf­ya­sında bugün ha­dis­le­rin gü­ve­nir­li­li­ğini sa­habe üze­rin­den sor­gu­la­maya açan en güçlü damar, bu da­mar­dır. Bu hamle, gü­cünü, sır­tını da­ya­dığı mo­der­ni­te­den, mo­der­ni­te­nin bi­lim­sel­lik id­di­a­sın­dan, bu id­di­a­la­rın oluş­tur­duğu kü­re­sel ka­bul­den ve gerek yerli ge­rekse glo­bal si­yasi mer­kez­ler­den al­mak­ta­dır.

Teoriden Reel Zemine, Sahabenin Adâleti

Hadis met­niyle hadis ra­vi­leri ara­sın­daki ilişki met­nin ka­bulu ve reddi nok­ta­sında bi­rin­cil de­re­cede öneme sa­hip­tir. Bunu mak­bul ha­di­sin ta­nı­mında açıkça gö­rü­rüz. Sahih hadis; adâ­let ve zabt sa­hibi ra­vi­le­rin, yine aynı du­rum­daki ra­vi­ler va­sı­ta­sıyla Ra­sû­lul­lah’a (s.a.v) kadar ula­şan ke­sin­ti­siz bir ravi zin­ci­riyle son­raki ne­sil­lere ri­va­yet et­tik­leri, şâz ve il­letli ol­ma­yan ha­dis­tir.2

Gö­rül­düğü üzere bu ta­nı­mın ifade et­tiği sahih hadis temel beş ka­lite kri­teri içer­mek­te­dir. Bir ri­va­ye­tin sahih kabul edi­le­bil­mesi için bu beş özel­li­ğin aynı anda o ri­va­ye­tin sened ve met­ninde bu­lun­ması ge­rek­mek­te­dir. İlk üçü se­netle, son ikisi ise hem sened hem me­tinle ala­ka­lı­dır. Sahih ha­di­sin ilk şartı, ha­disi nak­le­den ra­vi­le­rin âdil ol­ma­sı­dır. Bu­rada sözü edi­len ada­let; şirk, fısk gibi bütün büyük gü­nah­lar­dan sa­kın­mak, küçük gü­nah­lar ir­ti­kap edil­di­ğinde ısrar et­me­den tövbe etmek ve takva sa­hibi, sa­mimi bir Müs­lü­man olmak an­la­mın­da­dır.3

Ehl-i sün­net her bir ra­viyi tek tek cerh ve ta‘dil ame­li­ye­sine tâbî tutup kri­tize eder­ken sa­habe nes­lini bun­dan is­tisna tut­mak­ta­dır. Zira ehl-i sün­ne­tin, sa­ha­be­nin adâ­le­tine yak­la­şımı, on­la­rın tü­mü­nün âdil ol­duğu nok­ta­sın­da­dır. Kuş­ku­suz sa­habe nesli de be­şer­dir, on­la­rın ku­sur­suz ol­du­ğunu iddia eden ne bir din âlimi ne de bir İslam ekolü var­dır. Ancak İslam’ın ilk nes­lini diğer ne­sil­ler­den ayı­ran çok önemli özel­lik­ler var­dır. Bun­la­rın ba­şında da vah­yin ini­şine ta­nık­lık et­me­leri, ilim ve ter­bi­ye­le­rini Ra­sû­lul­lah’tan (s.a.v) al­ma­ları gel­mek­te­dir. Sa­ha­bi­le­rin âdil ol­ması, on­la­rın masum ol­duğu, hiç­bir hata yap­ma­ya­cak­ları an­la­mında ol­ma­dığı açık­tır. Bu­ra­daki adâ­let­ten mak­sat, on­la­rın ri­va­yet­le­rini tek­lif­siz, cerh ve ta‘dil ku­ral­la­rına tâbî tut­ma­dan kabul et­mek­te­dir.4

Peki, sa­habî kim­dir? Adâ­leti her­hangi bir ten­kit me­ka­niz­ma­sın­dan ge­çi­ril­me­yen sa­ha­bi­le­rin sa­yısı ne ka­dar­dır? Bu so­ruya bir te­o­rik bir de reel ze­minde ve­ri­le­cek iki cevap var­dır.

İslam ule­ması ara­sında sa­habe ta­nı­mını en geniş tu­tan­lar mu­had­dis­ler­dir. Mu­had­dis­le­rin tek­nik ta­nı­mını esas ala­cak olur­sak, on bin­lerce kişi sa­habe ta­nı­mı­nın kap­samı ala­nına girer. İmam Bu­hârî, “Sa­habî, Ra­sû­lul­lah’a (s.a.v) ar­ka­daş­lık eden yahut Onu gören Müs­lü­man­dır.” de­miş­tir.5 İbn Salah ise; “Pey­gam­ber Efen­di­miz’i gören her Müs­lü­man, sa­ha­bî­dir.” de­miş­tir.6 Sa­habe bi­yog­ra­fi­le­rini “el-İsâbe fî Tem­yîzi Sa­hâbe” ki­ta­bında titiz bir ça­lış­mayla ele almış ve bu ala­nın oto­ri­tesi kabul edi­len İbn Hacer, mu­had­dis­ler ara­sın­daki özü aynı olsa da farklı çağ­rı­şım­ları olan sa­habî ta­nım­la­rın­daki ih­ti­laf­ları; ef­ra­dını câmi, ağ­ya­rını mâni bir ta­nımla sona er­dir­miş­tir. Onun yap­tığı ta­nıma göre sa­habî; “Allah Ra­sûlü’yle (s.a.v) iman üzere kar­şı­la­şan ve iman üzere ru­hunu tes­lim eden her­kes­tir.”7 Hadis ki­tap­la­rına is­ti­na­den söy­le­ye­cek olur­sak as­lında mu­had­dis­le­rin ta­nımı bu ta­nımla ör­tüş­mek­te­dir. İbn Hacer’in yap­tığı hadis imam­la­rı­nın hadis kül­li­yat­la­rında sa­habî diye iti­bar et­tik­le­rini is­tikra (tü­me­va­rım) me­to­duyla tarif etmek ol­muş­tur. On­la­rın bi­yog­ra­fi­sini yaz­mak İbn Hacer’e bu şansı ver­miş­tir.

Bu ta­nı­mın on bin­lerce ki­şiyi sa­habe ta­nımı içine sok­makta ol­duğu âşi­kâr­dır. Bun­la­rın önemli bö­lü­münü de kim­lik­leri biz­lerce bi­lin­me­yen meç­hûl sa­ha­bî­ler teş­kil eder.

Şöyle ki; bi­yog­ra­fisi bize ulaş­mış sa­habe sa­yısı, en geniş sa­habe bi­yog­ra­fi­sini ih­tiva eden İbn Hacer’in mu­hal­led eseri, “el-İsâbe”ye göre 12304’tür.8 Bun­la­rın 2 bine ya­kı­nını “kadın sa­ha­bî­ler” teş­kil eder. İsim­le­riyle zik­re­dil­dik­leri gibi kün­ye­le­riyle de ay­rıca zik­re­dil­miş sa­ha­be­leri say­maz­sak, yani bu sa­yıyı mü­ker­rer­siz ele alır­sak kim­liği bize ula­şan sa­habe sa­yı­sı­nın on bin küsür ci­va­rında ol­du­ğunu gö­rü­rüz. Bu­rası önem­li­dir. Yani hâli bize meç­hûl olan, sa­dece ta­rih­sel var­lık­la­rını bil­di­ği­miz ama kim­lik­leri hak­kında bize hiç­bir şey ulaş­ma­mış on bin­lerce sa­habe var­dır.

Sa­ha­be­nin adâ­leti tar­tış­ması ge­nelde te­o­rik bağ­lamda ya­pıl­mak­ta­dır. Te­o­rik bağ­lamda ya­pı­lan tar­tış­ma­lar sa­habe ten­kit­çi­le­ri­nin elini güç­len­dir­mek­te­dir. Zira on bin­lerce ve ço­ğu­nun kim­liği bi­lin­me­yen sa­ha­be­nin ehl-i sün­net ta­ra­fın­dan top­ye­kûn ta‘dil edil­mesi özel­likle de mo­dern aklın ka­bul­len­mekte zor­lan­dığı bir me­se­le­dir. Ancak bun­dan kasıt on­la­rın Ra­sû­lul­lah’a (s.a.v) imanla be­ra­ber Onu görme şe­re­fine nail ol­ma­ları ve bun­dan do­layı da saygı ve ih­ti­ramı hak et­me­le­ri­dir. Bir an­lamda ic­mâlî ih­ti­ramla anıl­ma­ları ve kem söz­lerle mu­ha­tap ol­ma­ma­ları hu­su­su­dur.

Ama me­se­leyi te­o­rik ze­min­den reel ze­mine ta­şı­dı­ğı­mızda durum ciddi an­lamda de­ğiş­mekte, sa­ha­be­nin adâ­leti me­se­lesi bir tur­no­sol kâ­ğı­dına dö­nüş­mek­te­dir. Kimin, niçin, sa­ha­bî­le­rin adâ­leti me­se­le­sini gün­demde tut­tu­ğunu ve özel­likle de hangi sa­ha­bî­leri kas­tet­tik­leri o zaman an­la­şıl­mak­ta­dır.

Kim­li­ğini bil­di­ği­miz sa­habe sa­yı­sı­nın on bin ci­va­rında ol­du­ğunu akılda tu­ta­rak devam ede­lim. Sa­ha­be­nin adâ­leti me­se­lesi reel ze­minde bu kim­liği bi­li­nen ki­şi­leri içer­me­li­dir. Hadis ve hadis ri­va­yeti bağ­la­mında ele al­dı­ğı­mızda ise bu sayı çok daha kü­çü­le­cek ve ri­va­yet tek­niği açı­sın­dan ger­çek rakam or­taya çı­ka­cak­tır.

As­lında an­lat­mak is­te­di­ği­miz şu: Kim­liği bi­li­nen on bin ci­va­rın­daki sa­ha­be­nin yak­la­şık ola­rak 1002’si biz­lere Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­miz’den hadis ri­va­ye­tinde bu­lun­muş­tur. Bun­la­rın 500’ü ise her­biri sa­dece 1 hadis ri­va­yet et­miş­tir. Du­rumu daha fazla açığa ka­vuş­tur­mak için hadis ri­va­ye­tinde bu­lun­muş sa­ha­bî­le­rin ri­va­yet et­tik­leri hadis sa­yı­sını an­lat­mak üzere şu tab­loyu ha­zır­la­dık:

Hadis Rivayetinde Bulunan Sahabe SayısıRivayet Ettikleri Hadis Sayısı
500 sahabî1 hadis
123 sahabî2 hadis
80 sahabî3 hadis
52 sahabî4 hadis
32 sahabî5 hadis
26 sahabî6 hadis
27 sahabî7 hadis
18 sahabî8 hadis
11 sahabî9 hadis
60 sahabî10-20 arası hadis
55 sahabî100 ve üzeri hadis
11 sahabî500’den fazla hadis
7 sahabî1000’den fazla hadis
Toplam: 1002 

Bu tab­loda da gö­rü­le­ceği gibi hadis ri­va­ye­tinde bu­lu­nan ve adâ­leti bu bağ­lamda bizi il­gi­len­di­ren sa­ha­bî­le­rin sa­yısı ol­dukça azdır.9 Müs­ned li­te­ra­türü in­ce­len­di­ğinde bunu gör­mek müm­kün­dür.

Sahih Bu­hârî ve Sahih Müs­lim’de ken­di­sin­den ri­va­yet edi­len sa­habî sa­yısı 208-213 ara­sında. Bun­la­rın 149’unu müş­te­rek sa­ha­bî­ler oluş­tur­mak­ta­dır. Ahmed b. Han­bel’in Müs­ned’i yak­la­şık ola­rak 700 sa­ha­bî­den ri­va­yette bu­lun­muş­tur. İmam Mâlik’in Mu­vatta’sında 98, el-Ta­yâ­lisî’nin Müs­ned’inde 281 sa­ha­bî­nin ri­va­yeti mev­cut­tur.

En fazla ri­va­yette bu­lun­muş 7 sa­hâbi ise; Ebû Hu­reyre, Ab­dul­lah ibn Ömer, Enes bin Mâlik, Aişe binti Ebî Bekr, Ab­dul­lah ibn Abbas, Câbir ibn Ab­dul­lah ve Ebû Sâid el-Hudrî’dir.

Sa­habe me­se­le­sini mo­dern za­man­larda gün­dem­den dü­şür­me­yen, sa­ha­be­nin adâ­leti me­se­le­sini hem te­o­rik hem de oy­na­dık­ları ta­rih­sel rol düz­le­minde tar­tış­maya açan­lar, sa­yı­ları on bin­leri bulan, kim­lik­leri biz­lere ulaş­ma­mış ve Pey­gam­ber (s.a.v) Efen­di­miz’den bize hiç bir na­kilde bu­lun­ma­mış meç­hûl sa­ha­bî­leri tar­tış­maya aç­mı­yor­lar. Kim­lik­leri, ricâl li­te­ra­tü­ründe; “el-Kutub fî Ma‘ri­feti es-Sa­hâbe” (Sa­habe Bi­yog­ra­fisi) ola­rak bi­li­nen kay­nak­larda kay­de­dil­miş ve sa­yı­la­rı­nın on bin ci­va­rında ol­du­ğunu söy­le­di­ği­miz ki­şi­le­rin kahir ek­se­ri­ye­tini de tar­tış­maya aç­mı­yor­lar. Şiî fır­ka­ları başta Hz. Ebû Bekr, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Aişe gibi gâyet iyi bi­li­nen sa­ha­bî­le­rin si­ka­lı­ğını tar­tış­maya açı­yor­lar.

Bu me­yanda dik­kati câlib bir diğer husus, mo­dern sa­habe ten­kit­çi­li­ği­nin Pey­gam­ber Efen­di­miz’den hadis ri­va­ye­tinde bu­lu­nan az sa­yı­daki sa­ha­bî­leri ve özel­likle de onlar içe­ri­sin­den fazla ri­va­yette bu­lu­nan­ları ten­kit ok­la­rı­nın he­defi kıl­ma­la­rı­dır. Bun­lar içe­ri­sin­den ise Hz. Ebû Hu­reyre, Hz. Enes bin Mâlik gibi di­ğer­le­rine göre daha fazla hadis ri­va­yet etmiş olan­ları hedef seç­me­leri bir te­sa­düf ol­mak­tan öte, hadis nak­linde oy­na­dık­ları ta­rih­sel rolle ala­ka­lı­dır.

An­lat­mak is­te­di­ği­miz, sa­ha­bî­leri ten­kit eden­le­rin amacı meç­hûl sa­ha­bî­ler, hiç hadis ri­va­ye­tinde bu­lun­ma­mış yahut çok az sa­yıda ri­va­yette bu­lun­muş olan­lar de­ğil­dir. Ak­sine Ra­sû­lul­lah’ın (s.a.v) ilmî mi­ra­sını bize ak­ta­ran sa­ha­bî­ler bu özel­lik­le­rin­den do­layı sert ve çoğu zaman da ka­ra­la­yıcı sal­dı­rı­lara maruz kal­mış­lar­dır. Sa­habe me­se­le­sini ri­va­yet bağ­la­mında ele al­dı­ğı­mızda, sa­ha­bî­le­rin adâ­le­tini tar­tı­şan­la­rın, ri­va­ye­tini red­det­tik­leri sa­ha­bî­nin âdil ol­ma­dı­ğını kat‘i ola­rak is­pat­la­ma­ları ve genel ifa­de­ler­den ka­çın­ma­ları ge­rek­mek­te­dir.

Gold­zi­her gibi or­yan­ta­list­le­rin yahut Mah­mud Ebu Reyye gibi sün­ne­tin gü­ve­nir­li­li­ğini tar­tış­maya açan­la­rın Ebû Hu­reyre ten­ki­dine yo­ğun­laş­ma­ları in­ce­len­di­ğinde he­def­le­ne­nin nâ­kil­ci­nin ki­şi­li­ğin­den çok men­kû­lün an­la­mını tar­tış­maya açmak ol­duğu göz­den kaç­maz. Bu da mo­dern sa­habe ten­kit­çi­liği hak­kında fikir ver­meye sa­nı­rım ye­terli olur.

Sonuç

Sa­habe ve hadis iliş­kisi etle tır­nak iliş­kisi gi­bi­dir. Ri­va­ye­tin gü­ve­nir­li­liği râ­vi­le­rin ve ba­hu­sus sa­ha­be­nin gü­ve­nir­li­li­ğiyle ala­ka­lı­dır. Bu yüz­den sa­ha­beye yak­la­şım tar­zını doğru be­lir­le­me­nin sahih bir İslam al­gısı için elzem ol­duğu tar­tış­ma­sız­dır.

Çünkü Kur’an ve sün­net on­la­rın ak­ta­rı­mıyla bize ulaş­mış­tır. Bir diğer ifade ile, Pey­gam­be­ri­miz’in (s.a.v) in­san­lığa ulaş­tır­dığı Kur’an ve sün­nete ancak sa­habe ta­ri­kiyle ula­şa­bi­li­riz. Bunun başka maddî im­kânı yok­tur. On­la­rın söz, fiil ve ya­zılı kay­nak­larla bize nak­let­tiği Kur’an ve Pey­gam­ber mi­rası İslam Dini’nin esas­la­rını ta­nım­la­yan temel kay­nak­lar­dır.

Bu yüz­den de sa­habe me­se­lesi ta­ri­hin be­lirli bir dö­ne­minde ya­şa­mış her­hangi bir top­lu­lu­ğun dö­nem­sel bir hi­kâ­ye­sin­den ibâ­ret de­ğil­dir. Yani onlar tarih di­sip­li­ni­nin in­ce­leme ala­nına giren bir konu veya ri­va­yet bi­li­mi­nin bir nes­nesi de­ğil­dir­ler. On­la­rın ko­numu bi­rey­sel hi­kâ­ye­le­rin­den çok bize ta­şı­dık­ları Pey­gam­ber mi­ra­sıyla ala­kalı ol­du­ğun­dan çok has­sas bir alanı teş­kil eder. Sa­habe nes­lini mü­da­afa yo­lunu seçen ehl-i sün­net ule­mâsı, bunu, on­la­rın yu­ka­rıda ifa­de­len­dir­di­ği­miz özel­lik­le­rin­den do­layı, yani İslam’ı mü­da­afa sâ­i­kiyle yap­mış­tır. Bu an­la­şıl­ma­dan ne dinin sahih an­la­şıl­ması me­se­le­sinde sa­ha­be­nin rolü ve ne de tarih içe­ri­sinde tü­re­miş fır­ka­lar ara­sın­daki ih­ti­laf­larda bu me­se­le­nin önemi doğru an­la­şı­la­maz. Mo­dern sa­habe ten­kit­çi­li­ği­nin bu me­se­lede al­gıda se­çici dav­ranma ref­lek­sini, İslam’ı müm­kün mer­tebe Pey­gam­ber Efen­di­miz’den ste­ri­lize ede­rek okuma ar­zu­suna bağ­lı­yo­rum. Mo­dern İslam yo­ru­mu­nun rahat ya­pı­la­bil­mesi için mo­dern yo­rum­la­rın önünde engel ola­rak duran hadis me­tin­le­ri­nin devre dışı bı­ra­kıl­ma­sını ge­rek­tir­mek­te­dir. Hadis ri­va­ye­tinde di­ğer­le­rine göre daha fazla hadis nak­let­miş sa­ha­bî­le­rin bu yüz­den hedef se­çil­di­ğini, ten­kit­lere mes­net olan ta­rih­sel ih­ti­laf­la­rın ise bu amaç uğ­runa bir ma­ni­vela ola­rak kul­la­nıl­dı­ğını dü­şü­nü­yo­rum.

  1. Enbiyâ, 21/107. ↩︎
  2. Bknz. İbn Hacer, Ahmed bin Ali el-Askalânî, Nuhbetü’l-Fiker, Dimaşk: Mektebetü’l-Gazâlî, s. 1; es-Suyûtî, Abdurrahman bin Ebî Bekr, Tedrîbü’r-Râvî, Tahkik: Abdu’l-Vahhab Abdu’l-Latîf, Riyâd: Mektebetü’r-Riyâd el-Hadîsetü, 1984, 1b. 1/66. ↩︎
  3. Bknz. el-Gazâlî, Muhammed bin Muhammed Ebu Hâmid, Mustasfâ fî İlmi’l-Usûl. Tahkik: Muhammed Abdu’sSelâm Abdu’ş-Şâfî, Beyrut: Dâr’ul-Kütübi’l-İlmiyye, 1413, 1b. s. 125; er-Râzî, Muhammed bin Ömer bin el-Hüseyin, El-Mahsûl, Tahkik: Taha Câbir Feyyâd el-Alevî, Riyâd: Câmiatü’l-İmâm Muhammed bin Saud el-İslamiyye, 1400,1b. 4/571. ↩︎
  4. Şevkânî, Muhammed bin Ali, İrşâd el-Fuhûl, Tahkik: Muhammed Saîd el-Bedrî, Beyrut: Daru’l-Fikr, 1992, b1. s. 1/129; el-Gazâlî. s. 130. ↩︎
  5. Buhârî, Muhammed bin İsmail, Sahîh Buhâri, Tahkik: Mustafa Dîb el-Buğâ, Beyrut: Dâru İbn Kesir el-Yamâmeti, 3b. 3/1335. ↩︎
  6. İbn Salah, Osman b Abdurrahman, Mukaddimetu İbnü’s-Salâh, Pakistan/Multan: Fârûkî Kutub Hâne, s. 146. ↩︎
  7. İbn Hacer, Ahmed bin Ali el-Askalânî, Nüzhetü’n-Nazar Şerhu Nuhbetü’l-Fiker, s. 55. ↩︎
  8. Bknz. İbn Hacer, Ahmed Bin Ali, el-İsâbe fî Temyîzi Sahabe, Tahkik: Ali Muhammed al-Buhâri, Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1412, 1b. ↩︎
  9. Muhammad Zubayr Sıddîqî, Hadith Literature, Its Origin, Development and Special Features, Cambridge: The Islamic Texts Society, 1993, s. 15-19. ↩︎