Tıbb-⁠ı Nebevî Hadisleri

• Nebevî Rehberlik

İman, iba­det ve ahlak ya­nında; hukuk, ik­ti­sat, si­ya­set, sa­vunma, eği­tim, psi­ko­loji ve ben­zeri farklı alan­larda her biri birer ideal ne­bevî ölçü olan hadîs-i şe­rîf­ler, Rah­met Pey­gam­beri’nin müs­tesna yo­rum­ları ve eşsiz ha­yatî uy­gu­la­ma­la­rı­dır.

İn­san­lığa dünya ve ahi­ret sa­a­deti için ge­rekli ilke ve öl­çü­leri gös­te­ren Pey­gam­be­ri­miz sal­lal­lâhu aleyhi ve­sel­lem, ma­nevî reh­ber­lik ya­nında vücut sağ­lığı, şifa ve­si­le­leri ve te­davi me­tot­ları ile il­gili uyarı ve tav­si­ye­le­riyle de yol gös­ter­miş­tir.

• Tıbb-ı Nebevî Nedir?

Sev­gili Pey­gam­be­ri­miz’in, sağ­lık, has­ta­lık, ko­ru­yucu he­kim­lik, şifa du­a­ları, şi­falı bit­ki­ler ve te­davi me­tot­la­rıyla il­gili tıbbî tav­si­ye­le­rine “Tıbb-ı Ne­bevî” de­nil­mek­te­dir.

Kütüb-i Sitte’de özel­likle Ki­tâbü’t-Tıbb ve Ki­tâbü’l-Merdâ bö­lüm­le­rinde bu ko­nu­daki ha­dis­lere yer ve­ril­miş­tir. Tıbb-ı Ne­bevî baş­lığı al­tında Türkçe ve Arapça yirmi ci­va­rında müs­ta­kil kitap ya­zıl­mış­tır. Bu ko­nuda pek çok aka­de­mik ma­kale bu­lun­mak­ta­dır.

Tıbb-ı Ne­bevî ha­dis­le­rinde ca­hi­liye dö­ne­mi­nin yay­gın batıl ve hu­rafe te­davi şe­kil­leri red­de­dil­miş, tıp ko­nu­sunda in­san­lık için ufuk açıcı tav­si­ye­ler or­taya ko­nul­muş­tur.

Tıbb-ı Ne­bevî ile il­gili sahîh ve mak­bul ri­vâ­yet­lerde be­lir­ti­len sağ­lık tav­si­ye­leri ve te­dâvi usul­le­ri­nin ya­rar­ları tarih bo­yunca açıkça gö­rül­müş­tür. Bin dört yüz yıl önce ifade edi­len bu ger­çek­ler, bugün doğu-batı ilim dün­ya­sında, Tıp Ta­rihi ile il­gili eser­lerde hay­ran­lıkla ve tak­dirle zik­re­dil­miş­tir.

Tıbb-ı Ne­bevî ha­dis­leri, mo­dern tıbbî bil­gi­lerle ör­tü­şen, kimi ta­ma­men vahiy mah­sulü mu­ci­zevî ifa­de­ler, kimi de va­hiyle des­tek­le­nen ölçü ve tav­si­ye­ler ola­rak de­ğer­len­di­ril­miş­tir.

Ancak her ko­nuda ol­duğu gibi bu ko­nuda da esas olan, sahih ve mak­bul ha­dis­le­rin dik­kate alın­ma­sı­dır. Pey­gam­be­ri­miz’in söy­le­me­diği şey­leri Onun adına nak­letme cür’etini gös­te­ren­ler, bu ko­nuda en büyük gü­nah­lar­dan bi­rini iş­le­miş ol­mak­ta­dır­lar.

Tıbb-ı Ne­bevî ha­dis­le­rini iki ayrı ka­te­go­ride de­ğer­len­dir­mek müm­kün­dür:

Birinci Kısım: Vahye Müstenid Olan Tıbb-ı Nebevî Hadisleri

Vahye da­yalı olan, va­hiy­siz bi­li­ne­me­ye­cek olan Tıbb-ı Ne­bevî ha­dis­leri, sağlık/hastalık ko­nu­la­rında İs­lâmî yak­la­şımı genel hat­la­rıyla or­taya koy­makta, İslâm’ın ruh sağ­lı­ğına önem ver­diği gibi beden sağ­lı­ğına da önem ver­di­ğini gös­ter­mek­te­dir. Bu çeşit ha­dis­leri bir­kaç baş­lıkta top­la­mak müm­kün­dür:

1. İmanla İlgili Tıbb-ı Nebevî Hadisleri

Bu ha­dis­lere göre has­ta­lığı in­di­ren de şi­fa­sını in­di­ren de Allah’tır. Her has­ta­lı­ğın de­vası ve şifa ve­si­lesi in­di­ril­miş­tir. Do­la­yı­sıyla mü’min kul, te­dâvi ola­cak ama şi­fayı Allah’tan bek­le­ye­cek­tir. Şifa veren ancak Allah’tır. Allah di­le­me­dikçe has­ta­lık bir baş­ka­sına bu­laş­ma­ya­cak­tır. Has­ta­lık­lar, Allah ta­ra­fın­dan bir im­ti­han ve ecir ve­si­lesi ola­cak, sab­re­den ka­za­na­cak, isyan eden kay­be­de­cek­tir. Allah, mu­si­bet ve has­ta­lığı hayır di­le­diği kim­se­lere verir. Zira has­ta­lık se­be­biyle mü’min kulun gü­nah­ları, son­ba­harda ağaç yap­rak­la­rı­nın dö­kül­düğü gibi dö­kü­le­cek­tir. Has­ta­lı­ğın acı­sın­dan do­layı ölüm te­menni edil­me­me­li­dir. Çok çok acı veren veya şi­fası ve de­vası umul­ma­yan has­ta­lık­larda en son söy­le­ne­cek şey: “İki şi­fa­dan bi­rini ver Ya Rabbi!..” de­nil­me­si­dir.

“İki nimet var­dır ki, bu iki ni­meti de­ğer­len­dirme ko­nu­sunda pek çok kimse al­dan­mış­tır. Bu iki ni­met­ten biri sağ­lık, di­ğeri boş va­kit­tir.”¹

“Allah hiç­bir has­ta­lık in­dir­me­miş­tir ki, onun şi­fa­sını in­dir­miş ol­ma­sın.”²

“Müs­lü­mana isa­bet eden has­ta­lık veya başka sı­kıntı yok­tur ki, -son­ba­harda- ağa­cın yap­rak­la­rını dök­tüğü gibi, Allah -bu se­beple- onun gü­nah­la­rını dö­ke­cek ol­ma­sın.”³

2. Helâl ve Haramla İlgili Tıbb-ı Nebevî Hadisleri

Bu ha­dis­lerde te­davi olma em­re­dil­miş, sar’a has­ta­lığı gibi te­da­visi güç has­ta­lara sabır tav­siye edil­miş­tir. Haram mad­de­lerle te­davi neh­ye­dil­miştr. Bu ha­dis­lere göre te­da­vi­den ücret alın­ması ca­iz­dir. İslâm fık­hına göre dok­torla has­ta­nın aynı cins ol­ması tav­siye edil­mekle be­ra­ber za­rurî du­rum­larda kadın, er­keği, erkek, ka­dını te­davi ede­bi­lir. Gayr-i Müs­lim dok­tora te­davi olu­na­bi­lir. Ama has­ta­lık iba­detle il­gili ise mü­te­has­sıs Müs­lü­man dok­to­run gö­rüşü ge­çer­li­dir. İleri de­re­cede şeker has­ta­lığı (di­ya­bet) bu­lu­nan kimse, oruç tutup tut­mama ko­nu­sunda oruç tutan uzman dok­to­run gö­rü­şüne uya­cak­tır.

3. Dua İle Tedavi Konusundaki Tıbb-ı Nebevî Hadisleri

Şifa Sû­resi ola­rak ad­lan­dı­rı­lan Fa­tiha Sû­resi, akrep ve yılan ısır­ma­sında te­davi ve­si­lesi ola­rak okun­muş­tur. Has­ta­nın ken­di­sine dua oku­ması ya da zi­ya­ret­çi­le­rin ve re­fa­kat­çi­le­rin has­taya dua oku­ması tav­siye edil­miş­tir. Göz değ­mesi ve bü­yü­lenme du­rum­la­rında dua okun­ması tav­siye edil­miş­tir. Ha­yatı be­re­ket­len­di­ren du­a­la­rın hasta olsun-ol­ma­sın her­kese maddî-ma­nevî te­siri, inkâr edi­le­me­ye­cek bir ha­ki­kat­tir.

Osman b. Ebi’l-Âs ra­dı­yal­lâhu anh, Müs­lü­man ol­du­ğun­dan bu yana vü­cu­dunda his­set­tiği bir ra­hat­sız­lık­tan do­layı Allah Ra­sûlü’ne şi­kâ­yette bu­lundu. Allah Ra­sûlü sal­lal­lâhu aleyhi ve­sel­lem ona şu tav­si­yede bu­lundu: “Vü­cu­dunda acı duy­du­ğun yere elini koy. Üç defa “Bis­mil­lah” de ve sonra yedi defa şu duayı oku: (Eûzü bil­lâhi ve kud­re­tihi min şerri mâ ecidü ve ühâ­zir.)” Mâ­nâsı: Şu anda his­set­ti­ğim ve kur­tul­mak is­te­di­ğim bu has­ta­lı­ğın şer­rin­den Allah’a ve Onun kud­re­tine sı­ğı­nı­yo­rum.⁴

Hz. Âişe ra­dı­yal­lâhu anhâ va­li­de­miz an­la­tı­yor: “Hz. Pey­gam­ber sal­lal­lâhu aleyhi ve­sel­lem, ölüm has­ta­lı­ğında Felak ve Nâs Sû­re­le­rini kendi el­le­rine okur, el­le­rini yü­züne sü­rerdi. Has­ta­lığı ağır­laş­tı­ğında bu sû­re­leri ben okur, biz­zat Onun elini mü­ba­rek ol­duğu için yü­züne sü­rer­dim.”⁵

Ceb­rail aley­his­se­lâm, Pey­gam­be­ri­miz’e geldi ve “Ya Mu­ham­med! Hasta mı oldun?” dedi. Pey­gam­be­ri­miz: “Evet.” de­yince Ceb­rail aley­his­se­lâm Ona şu şifa du­a­sını okudu: “Bis­mil­lahi Er­kıyk, min külli şey’in yü’ziyk, min şerri külli nef­sin ev aynin hasid. Al­lahu yeş­fiyk. Bis­mil­lahi Er­kıyk.” Mâ­nâsı: Allah’ın adıyla sana oku­yo­rum. Sana ezi­yet veren her şey­den, her can­dan ve kıs­kanç­lıkla bakan her göz­den Allah sana şifa ver­sin. Allah’ın adıyla sana oku­yo­rum.”⁶

Hz. Âişe ra­dı­yal­lâhu anhâ an­ne­miz an­la­tı­yor: “Pey­gam­be­ri­miz, ai­le­sin­den bir hasta ol­du­ğunda sağ eliyle üze­rini sı­vaz­lar ve şu duayı okurdu: “Al­la­hümme Rabbe’n-Nâs. Ez­hibi’l-be’s. İş­fihi ve ente’ş-şâfî. Lâ şifae illâ şi­fauk. Şi­faen lâ yü­gâ­diru se­kamâ.” Mâ­nâsı: Al­la­hım!.. Ey in­san­la­rın Rabbi!.. Bu has­ta­dan sı­kın­tıyı gider. Ona şifa ver. Şifa ve­re­cek olan ancak Sen­sin. Senin şi­fan­dan başka şifa yok­tur. Hiç­bir has­ta­lık bı­rak­ma­yan bir şifa ile şifa ver.⁷

4. Genel Sağlık Kuralları ve Koruyucu Hekimlikle İlgili Hadisler

Vücut ve el­bise te­miz­liği, ye­mek­ten önce ve sonra el­le­rin yı­kan­ması, mis­vak kul­la­nıl­ması, bu­la­şıcı has­ta­lık bu­lu­nan yere gi­ril­me­mesi, bu­la­şıcı has­ta­lık bu­lu­nan yer­den çı­kıl­ma­ması, ka­ran­tina uy­gu­lan­ması, az yemek, tır­nak kes­mek, ta­ha­ret almak, ayakta küçük su dök­me­mek gibi ri­vâ­yet­lerle bu ko­nuda ger­çek­ten önemli me­denî ve ah­lakî öl­çü­ler or­taya ko­nul­muş­tur.

“Üm­me­time zor­luk ola­ca­ğını bil­me­sem, her namaz ön­cesi mis­vakla diş­le­rini fır­ça­la­ma­la­rını ke­sin­likle em­re­der­dim.”⁸

“–Allah’ın izni ol­mak­sı­zın- Has­ta­lık bu­laş­maz. Kuşun uğur­suz­luğu, bay­ku­şun uğur­suz­luğu, Safer ayı uğur­suz­luğu yok­tur. Cü­zam­lı­dan as­lan­dan kaçar gibi kaç.”⁹

Sakîf ka­bi­le­sin­den Me­dine’ye gelen grup ara­sında cü­zamlı bir adam vardı. Pey­gam­be­ri­miz -has­ta­lı­ğı­nın kim­seye bu­laş­ma­ması için- ona bi­rini gön­de­re­rek; “Biz senin bey’atini kabul ettik. Evine dö­ne­bi­lir­sin.” dedi.¹⁰

“(Bu­la­şıcı has­ta­lık­lar­dan) Tâûn, Allah’ın kul­la­rın­dan bazı kim­se­lere (ön­ceki üm­met­lere) ver­diği bir azap ör­ne­ği­dir. Bir yerde böyle bu­la­şıcı bir has­ta­lık ol­du­ğunu duy­du­ğu­nuzda oraya gir­me­yin. Sizin bu­lun­du­ğu­nuz yerde çı­karsa ora­dan kaç­ma­yın.”¹¹

“Karın ağ­rı­sın­dan ve bu­la­şıcı has­ta­lık­tan ölen kimse, şehit (hük­münde) dir.”¹²

İkinci Kısım: Be­şerî Uy­gu­la­ma­larla İl­gili Ama Nü­büv­vetle Des­tek­len­miş Tıbb-ı Ne­bevî Ha­dis­leri

As­lında ta­rihî, ma­hallî ve be­şerî un­sur­ları ih­tiva et­mekle be­ra­ber Pey­gam­be­ri­miz sal­lal­lâhu aleyhi ve­sel­lem ta­ra­fın­dan te’yid edi­len bu çeşit ri­va­yet­ler iki ana baş­lıkta de­ğer­len­di­ri­le­bi­lir:

1. Şifalı Bitkiler ve Yiyeceklerle İlgili Tıbb-ı Nebevî Hadisleri

Bu ri­va­yet­lerde çö­re­kotu, ud-ı hindî, kim­yon gibi bit­ki­lerle bal, hurma, tel­bine çor­bası, tirid gibi yi­ye­cek­lerle il­gili tav­si­ye­ler zik­re­dil­mek­te­dir. Ba­ğı­şık­lık sis­te­mini güç­len­dirme üze­rine ku­ru­lan gıda mad­de­le­riyle te­davi ve bit­ki­sel te­davi (fi­lo­te­rapi), gü­nü­müzde gi­de­rek büyük önem ka­zan­mak­ta­dır.

“Üç şeyde şifa var­dır: Bal içmek, kan al­dır­mak ve ateşle dağ­la­mak. Ama ben üm­me­time ateşle dağ­la­mayı ya­sak­lı­yo­rum.”¹³

“Ölüm hariç, hiç­bir dert yok­tur ki, çö­re­ko­tunda ona karşı bir şifa ol­ma­sın.”¹⁴

“Zem­zem, aç kim­seye gıda olur, has­taya şifa verir.”¹⁵

“Man­tar, kud­ret hel­vası gi­bi­dir. Man­tar suyu göze şi­fa­dır.”¹⁶

“Zey­tin­ya­ğını yi­yi­niz. Onunla yağ­la­nı­nız. Zira o, mü­ba­rek bir ağaç­tan­dır.”¹⁷

2. Eski Tedavi Usûlleri İle İlgili Tıbb-ı Nebevî Hadisleri

Bu ri­va­yet­lerde Arap­lar ara­sında veya eski top­lum­larda yay­gın olan ha­ca­mat (kan al­dırma) gibi bazı te­davi usul­leri tav­siye edil­miş, dağ­lama gibi bazı eski te­davi usul­leri neh­ye­dil­miş­tir.

“Size şu ud-ı hindi’yi (öd ağa­cını) tav­siye ede­rim. Zira onda yedi türlü şifa var­dır. Boğaz has­ta­lı­ğına karşı bu­runa dam­la­tı­lır. Za­tül­cenb’e karşı ağız­dan ve­ri­lir.”¹⁸

“Si­na­meki otun­dan ve bal­dan ya­rar­la­nın. Çünkü bu iki­sinde ölüm hariç her derde şifa var­dır.”¹⁹

Hz. Âişe ra­dı­yal­lâhu anhâ va­li­de­mi­zin ai­le­sin­den biri öl­düğü zaman ka­dın­lar top­lan­mış, sonra her­kes da­ğı­lıp da sa­dece ai­lesi ve en ya­kın­ları kal­dı­ğında Hz. Âişe va­li­de­miz -ke­pekli arpa unun­dan- tel­bine çor­bası ya­pıl­ma­sını is­te­mişti. Arpa unu pi­şi­ril­miş, tirit -et suyu- ilâve edil­miş, üze­rine tel­bine -ke­pekli arpa unu- dö­kül­müş, sonra da şöyle de­mişti: “Bu­yu­run, yi­ye­lim. Zira ben Allah Ra­sûlü’nün şöyle bu­yur­du­ğunu işit­tim: “Tel­bine çor­bası, has­ta­nın kal­bini din­len­di­rir ve üzün­tüyü bir parça gi­de­rir.””²⁰

Hadis âlim­le­rine göre -se­ned­leri sahih olmak şar­tıyla- şi­falı bit­ki­ler ve eski te­davi usul­leri ile il­gili Tıbb-ı Ne­bevî ha­dis­leri, kay­nak­ları be­şerî veya ma­hallî ol­sa­lar bile ne­bevî kont­rol­den geç­miş, nü­büv­vet nu­ruyla tas­dik edil­miş ha­dis­ler­dir. Sahih veya mak­bul olma şar­tıyla aynen diğer ha­dis­ler gibi kabul edi­lir.²¹

• Şifalı Bitkiler Hakkındaki Uydurma Hadisler

Ma­a­le­sef tarih bo­yunca en çok hadis uy­du­ru­lan ko­nu­lar­dan biri “şi­falı bit­ki­ler” ko­nusu ol­muş­tur. Şi­falı bit­ki­lerle il­gili ki­tap­la­rın ço­ğunda pek çok uy­durma hadis nak­le­dil­mek­te­dir. Şi­falı bit­ki­ler ti­ca­re­tinde daha fazla para ka­zanma ar­zu­suyla hadis uy­dur­mak­tan çe­kin­me­yen­ler ol­duğu gibi bu ha­dis­leri bi­le­rek veya bil­me­ye­rek ya­yan­lar da çok ol­muş­tur.

“Pat­lı­can, hangi ni­yetle ye­nirse o ger­çek­le­şir.”²², “Mer­ci­mek, -so­nun­cusu Hz. İsa olan- yet­miş pey­gam­ber di­liyle tak­dis edil­miş­tir.”²³, gibi uy­durma ha­dis­ler; mu­had­dis­ler ta­ra­fın­dan şid­detle red­de­dil­miş, ke­sin­likle kabul edil­me­miş­tir.

Şi­falı bit­ki­ler ve te­davi usûl­leri ko­nu­sunda halk ara­sında meş­hur ama as­lında Kur’ân ve Sün­ne­tin özüne ve ru­huna taban ta­bana zıt olan nice yalan yan­lış ifa­de­ler hadis diye nak­le­dil­miş, ha­yat­lar acı­ma­sızca ka­rar­tıl­mış­tır. Do­la­yı­sıyla Tıbb-ı Ne­bevî ha­dis­leri ti­tiz­likle in­ce­len­meli, gü­ve­ni­lir hadis kay­nak­la­rın­dan alın­ma­yan, sahih ve mak­bul ol­ma­yan ha­dis­ler nak­le­dil­me­meli, halk ara­sında meş­hur olsa bile hadis diye nak­le­di­len asıl­sız söz­ler dik­kate alın­ma­ma­lı­dır.

• Şifa Allah’tandır

Mü’min kul ola­rak şifa için ge­rekli her çeşit te­davi yol­la­rına ve tıbbî ve­si­le­lere baş­vu­ra­ca­ğız; ilaç, hap, şurup, ame­li­yat, tıbbî mü­da­hale, bit­ki­sel te­davi, ma­nevî te­davî vb. ne ge­re­ki­yorsa ye­rine ge­ti­re­ce­ğiz ama tam an­la­mıyla Allah’a gü­ve­ne­ce­ğiz, şi­fayı Allah’tan bek­le­ye­ce­ğiz. Hz. İb­ra­him aley­his­se­lâm gibi; “Has­ta­lan­dı­ğımda bana şifa ve­re­cek olan, ancak Allah’tır.”²⁴ di­ye­rek Rab­bi­miz­den şifa ve âfi­yet ni­ya­zında bu­lu­na­ca­ğız.

Rab­bim has­ta­la­rı­mıza âcil şifa ve afi­yet, hasta ya­kın­la­rına sabır ve me­ta­net ver­sin; dok­tor, hem­şire, sağ­lık me­mur­ları ve sağ­lık yet­ki­li­le­rine bol ecir ve mü­kâ­fat ihsan ey­le­sin.

Al­la­hım!.. Sen­den fay­dalı ilim, bol ve helâl rızık, her türlü dert ve has­ta­lık­lara karşı şifa is­ti­yo­ruz.

* Doç. Dr., Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniv. İslâmî İlimler Fak. Hadis Anabilim Dalı Öğ. Üyesi, halilkutlay@hotmail.com

1. Buhârî, Rikak 1, hadis no: 6412. ↩︎
2. Buhârî, Tıb 1, hadis no: 5678. ↩︎
3. Buhârî, Mardâ 13, hadis no: 5660. ↩︎
4. Müslim, Selâm 24, hadis no: 2002. ↩︎
5. Buhârî, Tıb 32, hadis no: 5735. ↩︎
6. Müslim, Selâm 16, hadis no: 2186. ↩︎
7. Buhârî, Tıb 38, hadis no: 5743. ↩︎
8. Buharî, Temennî 9, hadis no: 7240. ↩︎
9. Buhârî, Tıb 19, hadis no: 5707. ↩︎
10. Müslim, Selâm 36 hadis no: 2231. ↩︎
11. Müslim, Selâm 32, hadis no: 2218. ↩︎
12. Buhârî, Tıb 10, hadis no: 5733. ↩︎
13. Buhârî, Tıb 3, hadis no: 5680. ↩︎
14. Müslim, Selâm 29, hadis no: 2215. ↩︎
15. Tayalisî, Müsned: s. 377; Heysemî, Mecmau’z-Zevâid: 3/286. ↩︎
16. Buhârî, Tefsir, A’râf Sûresi 2, hadis no: 4639; Müslim, Eşribe 28, hadis no: 2049. ↩︎
17. Tirmizî, At’ıme 43, hadis no: 1852; Nesaî, Velîme 60, hadis no: 6669; Hâkim, Müstedrek: 2/432. ↩︎
18. Buhârî, Tıb 10, hadis no: 5692. ↩︎
19. İbn Mâce, Tıb 9, hadis no: 3457; Hâkim, Müstedrek: 4/201. ↩︎
20. Buhârî, At’ıme 24, hadis no: 5417. ↩︎
21. Bu konudaki farklı görüşler için bkz. Hikmet AKPUR “Tıbb-ı Nebevî Hadisleri Vahiy midir?” Rıhle dergisi, sayı 14; https://www.academia.edu/7053647/T%C4%B1bb%C4%B1_Nebevi_Hadisleri_Vahy_midir ↩︎
22. Aliyyü’l-Karî, Uydurma Olduğunda İttifak Edilen Hadisler, s.101 hadis no: 75 İnkılab Yay. İstanbul, 2015. ↩︎
23. Aliyyü’l-Karî, a.g.e, s.185 hadis no: 212. ↩︎
24. Şuarâ: 80 ↩︎