Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Zihinlerimiz Güncel mi? En Azından Profillerimiz Kadar

37. Sayı · 2015/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Yu­ka­rı­daki baş­lık “pro­fil­ler”, “zi­hin­ler” ve on­la­rın “gün­cel­liği” ara­sında bir yerde dur­duğu için üçü ara­sında bir sı­ra­lama en­di­şesi du­yu­la­rak atıl­mış­tır. Bu üçü ara­sında ne­rede dur­du­ğu­muzu sem­bo­lik bazı du­rum­larda gös­te­re­ce­ği­miz anlık tepki or­taya çı­ka­ra­cak­tır. Yeni yeni va­sı­ta­larla ta­nış­tı­ğı­mızda, bu va­sı­ta­ları or­taya koyan zih­nin ön­gör­düğü düz­lemde mi bun­lar­dan is­ti­fade edi­yo­ruz? Ya da bu va­sı­ta­lar bizim için ‘işi­mizi gö­re­cek’ birer alet ola­rak mı ka­lı­yor?

Ümmet-i Mu­ham­med’in (sal­lal­lahu aleyhi ve sel­lem) se­lef­le­ri­nin ara­sında bazı ih­ti­laflı ko­nu­ları önü­müze al­dı­ğı­mızda ken­di­mizi cevaz ve­ren­lere mi yoksa kerih gö­ren­lere mi daha yakın his­se­di­yo­ruz? ‘Me­se­leye ve ge­rek­çe­le­rine göre de­ği­şir.’ gibi bir ce­va­bın hak­lı­lık payı var­dır. Daha somut bir örnek üze­rin­den gi­de­lim: Me­sela ‘suret’ tar­tış­ma­sını önü­müze ala­lım. Suret tar­tış­ması de­nil­diği zaman me­se­le­nin bizim kuşak için afâkî kal­dı­ğı­nın far­kında ola­rak biraz daha Türkçe bir ifade ile ‘resim’ tar­tış­ma­sını ele ala­lım. Üze­rinde canlı su­reti bu­lu­nan ve bunun bir de­vamı ola­rak insan res­mine yö­ne­lik bazı ulema ‘en­di­şe­le­rini’ tek­rar göz­den ge­çi­re­lim. Alim­le­ri­miz İslâm ta­ri­hi­nin en ba­şın­dan şu as­rı­mıza kadar resme belli şart­larla cevaz ver­miş­ler ve bir kısmı da belli en­di­şe­ler öne sü­re­rek karşı çık­mış­lar­dır.

“Bek­len­tisi” olan in­san­la­rın “en­di­şe­leri” olur. Dün­ya­nın ötesi için bek­len­ti­leri olan in­san­lar ‘zerre’ he­sabı ya­par­lar ve bazı ko­nu­larda özel­likle en­dişe du­yar­lar. Resim söz ko­nusu ol­du­ğunda söz ko­nusu olan en­di­şe­leri teker teker bu­rada sa­ya­lım de­me­ye­ce­ğiz.

Ancak bu­rada uygun gör­me­yen­le­rin ‘temel en­di­şesi’ ne idi ve bunun gün­cel­len­mesi ge­rek­mez mi gibi so­ru­larla daha gün­cel me­se­le­lere dik­kat­le­ri­mizi çek­mek için bunu bir kö­şeye kay­de­di­yo­ruz. De­vasa ki­tap­ları yazan, süs­le­yen, on­la­rın ka­pak­la­rını dahi bir sanat şa­he­seri ha­line ge­ti­ren, içine ya­za­cağı ya­zıyı dahi belli isim­lerle bir di­sip­line bağ­la­mış in­san­la­rın ‘su­ret­leri’ bile ese­rin so­nun­daki ferağ kay­dın­dan iba­ret kal­mış­tır. Ya da daha açık bir ifade ile ki­taba her şeyi nak­şe­den müt­hiş zi­hin­lere bir an olsun, o eser­le­rin bir ya­nına ‘bir resim’ ya da ‘ bir fo­toğ­raf’ ya da ona ben­zer bir suret nak­şet­mek ge­li­ver­medi mi acaba?!

Me­sela Ebu Ha­nife den­di­ğinde onu ha­tır­la­ta­cak bir resme ih­ti­yaç du­yul­maz. Dün­ya­nın dört bir ta­ra­fında if­ti­tah tek­bi­rin­den se­la­mına, nikâh ak­din­den ce­naze me­ra­si­mine Ebu Ha­nife resmi or­tada durur. Bu­hârî den­di­ğinde de zih­ni­mize ak­sa­kallı bir dede fo­toğ­rafı gel­mez. Ancak Pey­gam­be­ri­mi­zin her bir kavli söz ko­nusu ol­du­ğunda bir ta­rafı ile Bu­hârî’den bah­se­di­lir. Ya ki­ta­bına al­ma­dığı ya da al­dığı için bahsi mucib bi­ri­si­dir. Ner­deyse her evin kü­tüp­ha­ne­sinde bir Sahîh-i Bu­hârî var­dır. Evler iç­le­rinde bu kitap bu­lun­duğu için ken­di­le­rini bah­ti­yar his­se­der­ler. Bu liste uza­tı­la­bi­lir.

Bizim ku­şa­ğı­mız için çok an­lamlı ol­ma­yan hatta ‘Nasıl yani?’ gibi so­ru­larla devam eden bir me­se­leyi gün­cel­le­me­nin ne kadar zor ol­du­ğu­nun far­kın­da­yım. Fo­toğ­raf ma­ki­ne­si­nin bile artık ‘çağ­dışı’ bir tek­no­lo­jik va­sıta ol­duğu bir dö­nem­de­yiz. Evet, in­san­la­rın gör­dük­leri, gez­dik­leri, ye­dik­leri ve iç­tik­le­rini anında kayda al­dı­ğın­dan hatta hemen bi­ri­le­rine ulaş­tırma gay­re­tinde ol­duk­la­rın­dan ha­ber­dar ol­ma­ya­nı­mız yok­tur. Ne de olsa yap­tı­ğı­nız­dan, ye­di­ği­niz­den bi­ri­leri ha­ber­dar ol­duğu kadar iş yap­mış sa­yı­lır­sı­nız. Hiç bit­me­yen egoyu bu şe­kilde razı ede­bi­lir­si­niz. O yüz­den her­hangi bir yerin meş­hur bir ma­hal­lini zi­ya­ret et­ti­ği­niz vakit ön­ce­likle ‘Ben şu an şu­ra­da­yım.’ diye ilan-ı cihan ede­cek­si­niz. Ar­dın­dan da ora­nın şöh­retli zi­ya­fet ma­sa­la­rını ispat için bir­kaç fo­toğ­ra­fını da mu­hak­kak bir tav­siye eki ile dost­la­rı­nı­zın is­ti­fa­de­sine aça­cak­sı­nız. Ancak bu şe­kilde ‘gez­miş’ olur­su­nuz. Küçük bir not: Git­tiği yer­lerle il­gili bu kadar ay­rın­tılı yemek ve içmek tas­viri acaba sey­yah­la­rı­mı­zın ka­çında var­dır? Koca dün­yayı gezen Müs­lü­man sey­yah­la­rı­mızı bir göz önüne ala­lım. Me­sela sey­yah den­di­ğinde ak­lı­mıza ilk ge­len­ler İslam dün­ya­sını ba­şın­dan so­nuna gezen meş­hur iki sey­ya­hı­mız İbn Bat­tuta ve Ev­liya Çe­lebi’dir. Bu zat­la­rın eser­le­rinde iştah açıcı ne denli bir yemek tas­viri var­dır?

İki in­sa­nın bir araya gel­di­ğinde ya­pa­bil­diği tek şey, ile­ti­şim dı­şında da bir­çok özel­liği olan alet­teki re­sim­lere bak­mak­tır. Ba­ka­cak resim bit­tiyse o zaman ye­ni­sini ek­le­mek. Hemen sağa sola ba­ka­rak re­sim­ler çek­mek­tir. Ne­rede ol­du­ğu­nu­zun hiç önemi yok­tur. Kim­le­rin bu du­rumu mü­şa­hede et­ti­ği­nin de esa­sında hiç­bir önemi yok; ma­demki ba­ka­cak resim bitti hemen ye­nisi çe­kil­me­li­dir. Dö­nüşte hatta dönüş bek­le­ne­mez hemen şimdi bi­ri­le­rine gös­te­ri­le­bi­le­cek re­sim­ler çe­kil­me­li­dir. Çe­ke­cek bi­risi bu­lun­ma­dı­ğında bunun da bir yolu bu­lun­malı; o zaman kendi res­mimi çek­me­li­yim sonra dönüp dönüp kendi fo­toğ­ra­fıma bak­ma­lı­yım. Ee bu kadar ben cüm­le­sin­den sonra elinde elekt­ro­nik bir aletle ken­dini önemli sayan ve bir zaman sonra “Ben as­lında…” cüm­le­sini kur­maya ha­zır­la­yan içi boş öz­gü­ve­nin fe­la­ket ola­ca­ğı­nın ha­ber­ci­leri…

Yu­ka­rı­daki ifade özel­likle ‘kendi fo­toğ­ra­fına bak­mak’ şek­linde ifade edildi. Çünkü ki­şi­nin dönüp ‘ken­dine bak­ması’ ile fo­toğ­raf­la­rına bak­ması bam­başka şey­ler­dir. Bu dur­ma­dan kendi fo­toğ­raf­la­rını sey­retme va­kı­ası -en azın­dan şim­di­lik fe­la­kete dö­nüş­me­miş bir vakıa- o kadar yay­gın­laştı ki her­ke­sin ken­di­sini en iyi ifade et­ti­ğini dü­şün­düğü resmi teş­hir et­mesi gibi bir du­rumla karşı kar­şı­ya­yız. Bu, te­le­fon­larda ve özel­likle ‘sos­yal (!)’ pay­la­şım si­te­le­rinde en açık te­za­hürü ile önü­müzde dur­mak­ta­dır.

Pro­fil ve resim me­ra­kı­mızı bir adım daha öne gö­tü­rür­sek; ki­şi­nin ken­disi dı­şında bir baş­ka­sı­nın res­mini, ken­di­sini en iyi ifade eden ‘şey’ ola­rak ‘pro­fi­line’ yer­leş­tir­mesi yu­ka­rı­daki gibi şim­di­lik sa­dece bir vakıa. Yaş grup­la­rına göre fark­lı­lık gös­te­ren bu du­rumu an­la­mak adına en azın­dan ev­le­ri­mi­zin bir kö­şe­sinde duran albüm kül­tü­rü­müzü ha­tı­rı­mıza ge­tir­mek ye­ter­li­dir. Al­büm­ler evin bir kö­şe­sinde durur ve sa­dece gör­mesi ge­re­ken­lerle pay­la­şı­lırdı. Er­kek­le­rin gör­mesi ge­re­ken­ler olurdu ve bu on­larla pay­la­şı­lırdı. Söz­ge­limi kimse nişan, düğün vs. gün­lerde ai­lece çe­kil­miş bir fo­toğ­rafı ka­pı­dan ilk gelen mi­sa­fire ‘İşte bun­lar bizim fo­toğ­raf­la­rı­mız.’ de­mezdi. Şim­di­lik vakıa de­di­ği­miz du­rumda ise bu fo­toğ­raf­lar­dan her­hangi biri, in­ter­net veya te­le­fon kul­la­nı­cısı için ‘çok özel’ ve ‘çok kıy­metli’ ol­duğu için pro­fil resmi ya­pı­lı­yor. Sonra da -ço­ğun­lukla- sı­nır­la­rını ken­di­si­nin dahi bil­me­diği “hâ­i­netü’l-â’yün” ifa­de­si­nin muh­te­va­sına göre di­ji­tal or­ta­mın in­sa­fına ve ede­bine ter­ke­di­li­yor. Esa­sında zevc, zevce ya da yeni doğ­muş bir evlat bizim için an­lamlı, üze­rine tit­re­ye­cek kadar önemli şey­ler­dir. Ve Allah, in­sanı sev­diği şey­leri kıs­kan­maya me­yilli ya­rat­mış­tır. Bu duy­guyu ha­fife almak ya da yok sa­ya­rak dav­ran­mak in­sa­nın ken­disi ile mü­ca­de­le­si­dir.

Evet, sanal or­tam­larda pay­la­şı­lan ye­mekli zi­ya­fet re­sim­le­rin­den bah­set­mi­yo­ruz. Ki­şi­nin ken­di­sini en iyi ifade eden resim ol­duğu dü­şü­nü­len re­sim­ler­den, pro­fil­ler­den bah­se­di­yo­ruz. Met­nin ba­şın­daki zihin kar­ma­şa­sına ve gün­cel­le­meye tek­rar tek­rar dö­nü­yo­ruz. Sü­rekli de­ğiş­tir­di­ği­miz pro­fil­ler­den önce zih­ni­mizde bazı gün­cel­le­me­ler ya­pıl­ması el­zem­dir. Âlim­le­ri­mizi, mi­mar­la­rı­mızı, ida­re­ci­le­ri­mizi ha­tır­la­mak için eser­le­rine bak­ma­mız ye­ti­yor. Ge­riye çok şey bı­rak­tı­lar ve böyle şey­lere ih­ti­yaç duy­ma­dı­lar. Ge­riye bı­ra­ka­cak bir şeyi ol­ma­yan­lar dur­ma­dan re­sim­le­rini çek­ti­ri­yor, o re­sim­lere bak­tı­rı­yor ve pro­fil­le­rini gün­cel­li­yor. Acaba in­sa­nın kendi res­mine bu kadar bak­ması, bak­tır­ması ve an­la­şıl­ması zor bir şe­kilde onu te­le­fo­nuna ana ekran yapıp ıs­rarla ‘kendi res­mine bak­ması’, hiç dönüp ken­di­sine bak­ma­ması biraz dik­kat çe­kici değil mi?

Doğru soru şu: İn­san­lar de­vamlı su­rette pro­fil­le­rini de­ğiş­tir­diği halde zi­hin­le­rini de­ğiş­tir­mese or­tada var olan bir de­ği­şik­lik­ten söz ede­bi­lir miyiz? Ya da de­ği­şen pro­fil­ler bazı şey­leri ka­lıcı hale ge­ti­ri­yorsa ne ya­pıl­malı?

Me­sela bir mü’min de­li­kan­lı­nın –her­hangi bir en­di­şesi ol­ma­yan bir de­li­kan­lı­dan bah­set­mi­yo­ruz ve mü’min de­li­kanlı di­yo­ruz- ya da ha­nı­me­fen­di­nin pro­fi­lin­deki yüzük res­mine bakıp “Bu işte ha­yırlı bir niyet var, her­halde ni­şan­landı” de­dik­ten bir­kaç ay sonra dü­ğünde ta­raf­la­rın aile boyu gülen re­sim­le­rini gör­dü­ğü­müzde aynı hayrı bek­le­ye­bi­le­cek miyiz? Ancak sof­rada eş­le­rin baş başa bir­bi­rine söy­le­ye­cek­leri mu­hab­bet söz­le­rini -yine ne­za­ke­ten mu­hab­bet di­yo­ruz; üçüncü şa­hıs­ları il­gi­len­dir­me­yen o kadar çok şey ya­zı­lı­yor ki- o re­sim­le­rin al­tında ek­lenti ola­rak imalı bir şe­kilde ila­nına şahit ol­du­ğu­muzda se­vi­ne­rek işte aile mu­hab­beti böyle olur di­ye­bi­le­cek miyiz? Ya da ki­şi­nin an­nesi, ba­bası, ev­ladı veya aile fert­leri ile ala­kalı duy­gu­ları cümle âlemi niye il­gi­len­dir­sin? Ki­şi­ler bunu, sı­nı­rını bil­me­diği bir âleme izhar etme ih­ti­yacı niye his­set­sin? Acaba bun­lar da el­lerde gezen alet­ler gibi sanal mı?

Gün­de­mi­mize hiç­bir sınır ta­nı­ma­yan, di­ji­tal sanal âle­min so­rum­lu­luk ta­şı­ma­yan or­ta­mını fır­sat bilen “en­di­şe­siz” kit­leyi al­mı­yo­ruz. O yüz­den de cüm­leye mü’min de­li­kanlı ile baş­lı­yo­ruz. Ancak gö­rü­lü­yor ki sos­yal ha­yatta ca­nı­mızı sı­ka­cak, sair ve­si­le­lerle ra­hat­sız ola­ca­ğı­mız du­rum­lar sa­nal­la­şınca en­di­şe­le­ri­mize halel gel­mi­yor.